Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Inspectie: Wij krijgen nauwelijks meldingen van sterfte

Home

Joop Bouma

De zorg voor ouderen moet verbeteren, vindt iedereen. Maar daar houdt de eensgezindheid op. Zo is de Inspectie voor de Gezondheidszorg er nog niet van overtuigd dat het slikken van antipsychotica door ouderen een probleem is.

In Nederland overlijden jaarlijks 550 tot 760 dementerende ouderen door de medicijnen - antipsychotica - die ze krijgen. Dit sterftecijfer valt af te leiden uit een studie in Groot-Brittannië. Van antipsychotica is al jaren bekend dat ze bij demente ouderen tot beroertes kunnen leiden.

Hoofdinspecteur geneesmiddelen Josee Hansen van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) wil 'bevestigend noch ontkennend' reageren op de geschatte sterfgevallen. "Ik kan alleen afgaan op de meldingen die wij krijgen. Die zijn er nauwelijks."

Onderrapportage
Maar Hansen is de eerste om de afwezigheid van meldingen te relativeren. "Er zal natuurlijk sprake zijn van onderrapportage. Ik vraag me af of de Britse cijfers gelden voor de Nederlandse situatie, maar als dit klopt, dan zullen we met ons allen toch moeten nagaan hoe we kunnen zorgen voor een betere navolging van de behandelrichtlijnen."

Artsen melden geen sterfte door medicijngebruik, zegt specialist ouderengeneeskunde Bert Keizer, omdat de doodsoorzaak lang niet altijd kan worden vastgesteld. "Wanneer de familie vraagt waar vader of moeder aan is overleden, zeg ik meestal, op basis van de voorgeschiedenis, aan een hartstilstand of longlijden, maar vaak weet ik het niet precies."

Alleen in wetenschappelijke studies kan oversterfte door medicijngebruik worden aangetoond. De Amerikaanse geneesmiddelautoriteit FDA stelde in 2005 na analyse van 17 wetenschappelijke studies vast dat het sterfterisico bij patiënten die antipsychotica gebruiken bijna verdubbelde vergeleken met patiënten die een neppil slikten.

Speerpunt
De IGZ heeft van het kabinet geld gekregen om een programma op te zetten rond de zorg van ouderen. Volgend jaar wordt het een speerpunt van de inspectie. "Het onderwerp staat op de agenda", zegt Hansen. "Mogelijk zal ook het antipsychoticagebruik daarin worden opgenomen."

Volgens Anja Jonkers, programmaleider ouderenzorg bij de IGZ, heeft het hoge gebruik van antipsychotica in de verpleeghuizen alles te maken met 'handelingsverlegenheid bij verzorgden die met beperkte scholing moeten zorgen voor mensen met een zeer complexe aandoening'. Volgens Jonkers moet de oplossing worden gezocht in een andere aanpak van de manier waarop demente ouderen met probleemgedrag worden bejegend.

Personeelstekort
"Ik geef het je te doen om een hele dag te werken tussen ouderen met dementie. Er is bovendien een chronisch tekort aan personeel. In de regio Amsterdam is in de ouderenzorg permanent dertig procent van de functies onbezet. Er zit een veel breder probleem achter."

De IGZ heeft geen idee hoeveel verpleeghuisbewoners in Nederland antipsychotica gebruiken. Er wordt door de inspectie ook geen toezicht gehouden op het tijdig stoppen met antipsychotica, zoals de richtlijn voorschrijft. Hansen: "Dit kan onderwerp worden van nader onderzoek. Maar vooralsnog letten wij vooral op de gehele medicatieveiligheid in tehuizen. Op dat punt kan er nog veel verbeteren."

Vorig jaar publiceerde de inspectie een rapport over medicatieveiligheid voor kwetsbare groepen in de langdurige zorg en de thuiszorg. Bij een meerderheid van de 38 bezochte verpleeghuizen werden weinig risico's geconstateerd op het gebied van bekwaamheid en scholing van het personeel.

Maar bij acht tehuizen bleek een hoog risico: onvoldoende actuele kennis bij de arts, onvoldoende kennis en ervaring bij de verzorging en toediening van geneesmiddelen door onbevoegde personen. Bij een kwart van de bezochte instellingen bleek dat er een groot risico was op herhaling van fouten.

Hansen en Jonkers zien niets in een strenger regime rond antipsychotica, zoals geopperd door verpleegkundige Jolanda de Mooij, die de middelen onder de Opiumwet geplaatst wil zien. Hansen: "Dat is niet de oplossing. De oplossing zit hem in scholing en in het strikt volgen van de behandelrichtlijnen." Jonkers: "Het uitgangspunt voor ons is dat verpleeghuizen het hele behandelproces zorgvuldig documenteren."

Risico's bekend

Dat er niet genoeg gewaarschuwd is voor de risico's van antipsychotica kan niemand beweren. Al in 2002 meldde de fabrikant van Risperdal dat het middel de kans op herseninfarcten en voorbijgaande beroerten (tia's) bij patiënten met dementie verdrievoudigde. Later werd die bijwerking ook vastgesteld bij Zyprexa.

In 2003 waarschuwde de Amerikaanse toezichthouder FDA voor de neveneffecten. In 2004 publiceerde de Europese geneesmiddelautoriteit EMA een waarschuwing, gevolgd door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG), de Nederlandse autoriteit. Een jaar later kon Abilify aan het rijtje worden toegevoegd.

In 2005 meldde de FDA na analyse van 17 wetenschappelijke studies dat het sterfterisico bij patiënten die antipsychotica gebruiken bijna verdubbelde vergeleken met patiënten die een neppil slikten. Deze informatie is ook opgenomen in artsenrichtlijnen.

De bijwerkingen

Veel voorkomende bijwerkingen van antipsychotica zijn: afvlakking van het gevoelsleven, verlies van initiatief en activiteit, gevoel opgesloten te zijn, sufheid, verwardheid, hallucinaties en onrust, duizeligheid, slaapproblemen, seksuele problemen, tijdelijk verlaagde bloeddruk met daardoor een hoger risico op vallen, gewichtstoename, rusteloosheid in de benen, droge mond en ogen, moeilijk plassen, wazig zien, geheugen- en concentratiestoornissen, verstopping van de darmen, spanning of verslapping van spieren, Parkinson-achtige verschijnselen, zoals bewegingsarmoede en stijfheid van spieren, trillen, problemen met praten en lopen.

Volgens klinisch geriater Paul Jansen van het UMC Utrecht kan een hele groep demente ouderen in verpleeghuizen van de antipsychotica worden gehaald. Jansen is voorzitter van Ephor, expertisecentrum voor farmacotherapie bij ouderen. Het centrum werd vorig jaar met financiële steun van ZonMw opgericht om de informatie over de behandeling van ouderen met geneesmiddelen te verbeteren. Ephor wil ook onderzoek naar medicijngebruik bij ouderen stimuleren.

Het afbouwen van antipsychoticagebruik bij demente ouderen met gedragsproblemen is moeilijk, weet Jansen. "Daar weet niemand goed raad mee. Ouderen met dementie kunnen agressief gedrag vertonen, ik zie ze vaak op onze afdeling in het ziekenhuis. Ze rukken infusen eruit, blijven niet op hun kamer. Je moet soms wel wat. De verpleging vraagt vaak om medicijnen.

Een kleine groep reageert goed op antipsychotica, een grote middengroep reageert er niet op, maar heeft er ook geen last van en dan is er een kleine groep die zelfs kan overlijden door deze middelen. Sommige patiënten zijn echt gebaat bij antipsychotica."

'Nadelen antipsychotica groter dan voordelen'

De wetenschappelijke gegevens over antispychotica vertonen gaten, zijn soms zelfs met elkaar in tegenspraak, maar er is toenemende overeenstemming over de risico's van deze middelen voor mensen met dementie, aldus Sube Banerjee, hoogleraar geestelijke gezondheid van ouderen aan het King's College in Londen.

Banerjee maakte in 2009 in opdracht van de Britse regering de balans op van het antipsychoticagebruik onder dementerende ouderen in Groot-Brittannie. Zijn conclusie: deze middelen hebben slechts een beperkt positief effect op de symptomen van dementie, maar ze kunnen bij gebruikers wel ernstige schade aanrichten.

Banerjee stelde vast dat van de 180.000 mensen die in het Verenigd Koninkrijk met antipsychotica worden behandeld er slechts 36.000 'enige baat' hebben bij de behandeling. Daar staat tegenover dat ieder jaar 1800 mensen voortijdig overlijden en ruim 1600 patiënten een beroerte krijgen als bijwerking van antipsychotica.

Aanbevelingen
Banerjee kwam met elf aanbevelingen. Hij riep de Britse overheid op om 'internationaal leiderschap' te tonen door het gebruik van antipsychotica bij dementerende ouderen terug te dringen. Zijn rapport leidde tot instemmende reacties.

Eén ervan, gepubliceerd in het British Medical Journal stelde dat het sterftecijfer in Groot-Brittannië in werkelijkheid waarschijnlijk aanzienlijk hoger uitvalt dan de 1800 doden die Banerjee op jaarbasis schatte. Medisch specialist Tom Smith van het Mary's Hospital in Londen stelde in het artsenblad dat Banerjee bij zijn berekeningen uitgegaan was van slechts 12 weken gebruik van antipsychotica.

Hij vond een gemiddeld gebruik van 34 weken veel realistischer en schatte om die reden het aantal jaarlijkse doden onder demente ouderen in Engeland op 5400.

Deel dit artikel