Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In zes stappen de wereld rond

Home

Olav Velthuis

De wereld wordt steeds kleiner. Via via is iedereen in enkele stappen bereikbaar. Het proces van netwerken lijkt chaotisch, maar vertoont voorspelbare patronen. Dat leidt tot een nieuw bewustzijn en een cultus van anonieme contacten of feesten met vage kennissen.

Stanley Milgram, hoogleraar aan de psychologie faculteit van Harvard University, verspreidde in de jaren zestig enkele honderden brieven onder evenzovele personen in het Amerikaanse middenwesten. Die personen kregen de opdracht de brief te retourneren aan een door Milgram willekeurig gekozen persoon in een heel andere hoek van het land. Er was een beperking: de deelnemers in het experiment mochten hun brief uitsluitend doorsturen aan iemand die ze kenden, in de hoop dat die kennis de brief verder op weg zou kunnen helpen.

Milgram wilde zo uitvinden hoeveel connecties nodig zijn om de ene Amerikaan met de andere in contact te brengen. Een paar dagen na aanvang van het experiment was de eerste brief al in Boston gearriveerd. Van de brieven die Milgram had uitgezet bereikte een derde zijn doel. Gemiddeld waren die brieven zes keer op de bus gedaan.

Dat resultaat zou erop wijzen dat alle Amerikanen onderdeel zijn van een groot sociaal netwerk, waarin iedere burger slechts zes stappen van een ander verwijderd is. Toegepast op de veel kleinere Nederlandse samenleving is het dus niet zo heel raar dat je in Toscane ontdekt dat je buurman op de camping en jijzelf een gemeenschappelijke kennis hebben.

Bijna veertig jaar na dato heeft Milgrams experiment cultstatus verworven. De schrijver John Guare schreef begin jaren negentig een toneelstuk met de titel 'Six degrees of separation', dat met succes werd opgevoerd en later ook werd verfilmd, met Donald Sutherland en Will Smith in de hoofdrollen. Vorig jaar verscheen software op de markt met de naam 'Six Degrees', bedoeld om het intensieve e-mailverkeer van computernetwerkers te structureren. In New York vindt maandelijks een groot feest plaats dat eveneens 'Six Degrees' heet. De organisatrice van dit feest haalt haar gasten uit haar netwerk. Deze gasten kunnen vervolgens een uitnodiging naar hun eigen vrienden doorsturen, die op hun beurt het zelfde doen, enzovoorts. Uiteindelijk komen naar ieder feest meer dan duizend gasten, die elkaar in de meeste gevallen niet kennen, maar wel via via met elkaar in verbinding staan.

En in de VS is het sinds deze zomer een rage om je sociale netwerk via de website www.friendster.com in kaart te brengen. Daartoe registreer je jezelf - bijna 2 miljoen mensen deden dat tot nu toe - en spoor je vervolgens je vrienden per e-mail aan hetzelfde te doen. Zo tekent zich op de website langzaam een netwerk af waarin je zelf bent ingebed, en dat je in staat stelt je vriendenkring uit te breiden via het netwerk van je eigen vrienden. De Washington Post rapporteerde onlangs over een Amerikaanse marketingspecialist die er op deze manier 432 475 friendsters op nahield.

Ook in verschillende wetenschappelijke disciplines - de sociologie, de biologie, de scheikunde en de natuurkunde - staat Milgrams onderzoek volop in de belangstelling. Wat de betreffende wetenschappers met elkaar delen is aandacht voor netwerken. Dat kan een sociaal netwerk zijn, maar ook het proteïnenetwerk van cellen in het menselijk lichaam, het elektronische netwerk dat world wide web heet waarin computers door middel van kabels met elkaar in verbinding staan, het elektriciteitsnetwerk waarin centrales en tussenstations met elkaar in verbinding staan via hoogspanningskabels, of het globale netwerk van vliegverkeer waarin vliegvelden met elkaar in verbinding staan via lijndiensten.

De laatste bijdrage aan het onderzoek dat nu eens six degrees of separation dan weer small worlds-theorie wordt genoemd, verscheen vorige maand in het wetenschappelijke tijdschrift Science; het artikel rapporteerde over een onderzoek met geen paar honderd, maar zestigduizend deelnemers. Net als in Milgrams experiment moesten deze deelnemers een bericht in zo weinig mogelijk tussenstappen bij een hun onbekende persoon zien te krijgen. Anders dan bij Milgram was het medium geen post maar email, en kon het einddoel ook buiten Amerika liggen - onder de bestemmingen bevonden zich een dierenarts in Noorwegen, een politieman in Australië en een werkloze in Indonesië. Ondanks deze gebiedsuitbreiding kwamen de onderzoekers, Duncan Watts en zijn collega's Peter Dodds en Roby Muhamad, tot bevindingen die sterk lijken op die van Milgram. De belangrijkste was dat de deelnemers aan het onderzoek ongeveer vijf stappen van eindbestemmingen binnen de Verenigde Staten, en zeven stappen van eindbestemmingen buiten de Verenigde Staten verwijderd zijn

De vraag is wat dat getal zes (of vijf, of zeven) vertelt over sociaal verkeer op deze aardbol. Betekent het dat we daadwerkelijk de hele wereld in onze hand hebben, zoals het Engelse voetballied jubelt? Het lijkt er niet op. Voordat Watts, een jonge onderzoeker aan Columbia University in New York, zijn experiment uitvoerde, bootste hij het functioneren van grote sociale netwerken na door middel van computermodellen. Ook deze modellen kwamen steeds weer in de buurt van dat getal zes uit. Daarbij maakte het weinig uit of de virtuele individuen binnen het computermodel er een grote of een kleine vriendenkring op nahielden. En binnen het zenuwstelsel van de worm die luistert naar de poëtische naam C. Elegans, staan alle neuronen eveneens door middel van ongeveer zes connecties met elkaar in verbinding. Het magische getal zes waarop Milgram min of meer per toeval stoot, lijkt met andere woorden weinig te maken te hebben met de omvang en sterkte van sociale netwerken in de Verenigde Staten van de jaren zestig, en veel met de wijze waarop complexe, grootschalige netwerken in het algemeen functioneren.

Six degrees of separation mag dan geen uitspraken doen over wat bijzonder is aan sociale netwerken, zij belooft wel degelijk maatschappelijk relevant te zijn. Zo lijkt de theorie chaotische processen te kunnen verklaren die zich vooralsnog aan iedere wetmatigheid onttrekken, zoals wilde schommelingen op de financiële markten, het plotselinge ontstaan en even snel weer verdwijnen van rages, of de verspreiding van epidemieën als Sars en aids. Wat het aidsvirus betreft, geeft six degrees bovendien een goede raad aan mensen die denken dat ze buiten de gevarenzone verkeren omdat zij in cirkels verkeren waar wisselende seksuele contacten ongebruikelijk zijn: de kans op besmetting hangt niet alleen af van je eigen vriendenkring, maar ook van de wereld waarmee je via je vrienden in verbinding staat.

Een andere kracht van de theorie is dat zij rechtstreeks tot de verbeelding spreekt: het idee dat je indirect in verbinding staat met vooraanstaande politici, kunstenaars, intellectuelen, topsporters en andere beroemdheden, suggereert dat het wereldtoneel niet eens zo heel ver weg is, en dat we met een beetje geluk nog een bijrolletje kunnen spelen ook. De optimistische uitkomst van Watts' onderzoek is bovendien dat het sociale netwerk dat hij door middel van zijn e-mail-experiment in kaart bracht, een egalitair, democratisch karakter heeft: het valt of staat niet met bevoorrechte individuen voor wie netwerken een tweede natuur is. De vraag of een e-mail op de plaats van bestemming aankomt, hangt volgens Watts in ieder geval nauwelijks af van de omvang van het netwerk van de participanten. Belangrijker is volgens hem het geloof onder de participanten dat de wereld daadwerkelijk klein is. Veel e-mail-ketens werden voortijdig afgebroken omdat dat geloof bij velen ontbrak, zo speculeerde de onderzoeker, met als gevolg dat uiteindelijk slechts enkele honderden e-mails hun einddoel bereikten.

Tegelijkertijd is er genoeg aanleiding voor scepsis over six degrees of separation. Het feit dat een of andere wetenschapper in slechts drie stappen met de premier, in twee stappen met een vooraanstaand bankier, en in één stap met een kandidaat voor de Nobelprijs in verbinding staat, betekent niet dat die wetenschapper het regeringsbeleid kan beïnvloeden, bancaire strategie kan vormgeven, of een richtingenstrijd binnen de wetenschap kan beslechten. Critici wijzen er dan ook op dat het niet alleen gaat om het aantal banden dat mensen van elkaar scheidt, maar ook om wat voor banden dat zijn. De Amerikaanse socioloog Mark Granovetter heeft bijvoorbeeld laten zien dat voor het vinden van een baan vage kennissen paradoxaal genoeg van groter belang zijn dan goede vrienden. De reden is dat je vrienden zich vaak in dezelfde kringen bewegen als jijzelf, met als gevolg dat wat hun ter ore komt, jezelf waarschijnlijk ook ter ore komt. Vage kennissen, daarentegen, kunnen cruciaal zijn in het vinden van een baan omdat ze toegang hebben tot informatie waarover jij zelf niet direct beschikt. Malcolm Gladwell, een gevierd essayist van het weekblad de New Yorker, zoekt de verklaring van chaotische sociale processen eveneens in de kwaliteit van het netwerk, en niet alleen in de kwantitatieve dimensie ervan. In zijn boek 'The Tipping Point' betoogt Gladwell bijvoorbeeld dat voor het ontstaan van rages drie soorten personen in een netwerk aanwezig moeten zijn: buitenbeentjes, die behept zijn met op het eerste gezicht rare uitvindingen en snufjes, charismatische persoonlijkheden, die anderen van de waarde van deze uitvindingen en snufjes weten te overtuigen, en netwerkers, die over een uitgebreid adresboek beschikken en daarmee zorg dragen voor de snelle verspreiding ervan.

Belangrijker dan de wetenschappelijke houdbaarheid van six degrees of separation, is evenwel de gretigheid waarmee 60 000 mensen in Watts' experiment participeerden, de overstelpende media-aandacht die het experiment ontving, en de snelheid waarmee de populaire cultuur het gedachtegoed in websites, toneelstukken, films en feesten verwerkt. Die gretigheid geeft te denken. Alhoewel er nog niet genoeg tijd verstreken is om tot eenduidige uitspraken te komen, lijkt zich in de globale en virtuele samenleving van de 21ste eeuw een nieuw bewustzijn aftekenen. Dat nieuwe bewustzijn, dat je een netwerkbewustzijn zou kunnen noemen, is vooral onder de chatboxgeneratie te vinden, die dagelijks op internet min of meer intieme ontmoetingen heeft met vreemden. Het lijkt erop dat deze generatie op zoek is naar beelden, symbolen of instrumenten waarmee zij zich kunnen verhouden tot de nieuwe, vaak vluchtige vormen van sociale interactie en tot de enorme toename aan contacten die globalisering en nieuwe media met zich meebrengen. Six degrees of separation is één van die beelden.

Deel dit artikel