Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ik kom in opstand, dus wij zijn

Home

INTERVIEW | HENK STEENHUIS

De Occupy-beweging groeit. Denker des Vaderlands Hans Achterhuis over de positieve waarde van gezamenlijk verzet en het trekken van grenzen.

'Bezet Beursplein: protest tegen, eh, ja, tegen wat?' kopte NRC Handelsblad vorige week maandag. Veel cynischer kon de kop niet zijn: de Occupy-actie die in Amerika begon, en nu Europa binnenwaait, protesteerde dan wel, maar het was onduidelijk waartegen. Andere kranten waren minder cynisch maar maakten ook duidelijk dat het vage doel van de demonstranten het protest niet effectiever maakte. En dat terwijl de Occupy-beweging in Nederland zich nog steeds uitbreidt: ook Nijmegen telt nu een tentenkamp tegen de hebzucht.

Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis, deelt het cynisme niet. "De wereldwijde Occupy-protestbeweging interesseert mij juist vanwege het 'nee' dat ze uitdragen."

Eind jaren zestig promoveerde Achterhuis op de Franse schrijver en filosoof Albert Camus. "De eerste zin van zijn belangrijkste boek, 'De mens in opstand', luidt: 'Wat is een mens in opstand? Een mens die neen zegt. Maar ook al weigert hij, hij geeft niet op: het is ook een mens die ja zegt, vanaf zijn eerste impuls. Een slaaf die zijn hele leven orders heeft gekregen, vindt een nieuw bevel plotseling onaanvaardbaar'."

"Dit nee kan een slaaf zeggen, die op een dag een grens trekt," vervolgt Achterhuis, "maar het kan ook een student zijn, die op een gegeven moment zegt: nu worden er essentiële waarden overtreden, nu zeg ik nee. De opstandige mens, zegt Camus in zijn boek, 'handelt dus in naam van een waarde, die nog vaag is, maar waarvan hij in elk geval het gevoel heeft dat hij die met andere mensen deelt.' Nee, zo heb ik van Camus geleerd, is een van de belangrijkste woorden die je als mens kunt gebruiken."

Heel even misschien. Daarna zul je toch weer ja moeten zeggen, met een plan moeten komen hoe het anders moet.

"Nee - om dat woord nog een keer te gebruiken. Camus is duidelijk over het verschil tussen dit 'nee' en het 'ja', dat volgens jou onmiddellijk hierop moet volgen.

Volgens Camus begint een opstand, een revolte, altijd met het gevoel 'dit pik ik niet'. De mens die zich opricht met het gevoel 'dit pik ik niet' zegt nee. In dit nee-zeggen zit ook altijd een positieve waarde verborgen: je zegt nee in naam van die waarde, die je gerespecteerd wilt zien. Maar heel het boek van Camus is doortrokken van het gevaar om te snel 'ja' te zeggen."

Waarom? Het klinkt me nogal kinderachtig, kinderen zeggen ook altijd nee.
"In de jaren zestig haalden schrijvers eindeloos een zin aan die bij de Franse revolutie tegen de verbaasde Lodewijk XVI gezegd zou zijn: 'Nee sire, het is geen opstand, het is een revolutie'.

Camus, die deze uitspraak als een van de eersten citeerde, signaleert een beslissend verschil tussen opstand en revolutie. 'De opstandige beweging,' schrijft hij, 'is aanvankelijk een verandering van richting. Ze is niet meer dan een getuigenis zonder samenhang. De revolutie begint daarentegen vanuit de idee. Om precies te zijn, ze is de inplanting van de idee in de ervaring van de geschiedenis, daar waar de opstand alleen de impuls is die van de ervaring tot de idee leidt'."

De revolte is nee; de revolutie is ja.

"Ja."

Eerst de revolte, de opstand, het 'nee'. Wat betekent dit 'nee'?
"Ook daar gaat Camus op in. Nee betekent, en nu citeer ik opnieuw Albert Camus: 'Het heeft te lang geduurd'; 'tot hier toe en niet verder', 'u gaat te ver', en ook 'er is een grens die u niet mag overschrijden'. De opstandige slaaf zegt tegelijkertijd ja en nee. Hij bevestigt de grens en tegelijkertijd alles wat hij aan deze zijde van de grens vermoedt en wil beschermen.'

Vertaald naar de Occupy-beweging: 'Nee' tegen de bonussen, 'nee' tegen de toenemende maatschappelijke ongelijkheid, 'nee' tegen de hebzucht van de banken. En zij zeggen dit, precies zoals Camus stelt, in naam van een waarde waar zij pal voor staan. Dat kan sociale rechtvaardigheid zijn, maar het kan ook de schoonheid zijn, de kunst, die nu in het verdomhoekje terecht is gekomen maar in het verleden tal van opstanden - denk even aan Oost-Europa in de tachtig en negentig - heeft aangejaagd.

Vanuit 'de vage waarde die ontstaat op de grens waar de opstand zich ophoudt', onderzoekt Camus in zijn boek actuele vormen van opstandig denken en handelen.

De beroemde slotzin van het eerste hoofdstuk luidt naar analogie van het Cogito van Descartes 'ik kom in opstand, dus wij zijn'. Camus drukt hiermee de nog vage, maar onmiskenbare positieve waarde van het gezamenlijk verzet uit."

En dan de revolutie.
"'De mens in opstand' kun je ook lezen als een lange, grote waarschuwing tegen te snel ja zeggen. Wie ja zegt ontwikkelt een plan, een blauwdruk, een utopie. Volgens Camus kenmerken die utopieën de twintigste eeuw. En de revolutie moet de utopie dichterbij brengen. Revoluties betekenen een omkering, maar uiteindelijk leiden ze altijd tot een terugkeer naar de oude situatie. Met dit verschil dat er nu andere machthebbers zijn, die andere tegenstanders vermoorden."

Dat moeten we niet hebben. Laten we het bij de revolte houden, bij het 'nee'. Moet je dit nee dan niet luider laten klinken, met meer mensen, enquêtes houden over de steun voor dit nee?
"Maurice de Hond heeft onmiddellijk toegeslagen. Uit zijn onderzoek bleek dat ruim zes op de tien Nederlanders positief staat tegenover de Occupy-beweging. De actie van vorige week zaterdag op het Beursplein in Amsterdam, werd door 56 procent gesteund. En zo'n 32 procent van de bevolking kon zich voorstellen zelf aan de actie mee te doen. Volgens De Hond was dit aantal hoog te noemen. Alleen VVD- en CDA-kiezers waren terughoudend over de acties, aanhangers van de overige partijen staan er in meerderheid positief tegenover. Dit nee klinkt dus nogal door."

Om dan na een tijdje weg te sterven.
"De peiling van De Hond is ook gelezen door leiders van politieke partijen. Zij kunnen dit 'nee' nu overnemen. Zij kunnen nu ook zeggen: tot hier toe en niet verder. Nu trekken we een grens. En als die grens wordt geaccepteerd, volgt er vanzelf een nieuw 'ja'. Mijn voornaamste stelling nu: doe nooit smalend over een 'nee'."

Het is niet smalend bedoeld maar het is toch constructiever om 'ja' te zeggen? Zoals een promotieonderzoeker van Nyenrode Business Universiteit in Trouw stelde dat het zinvoller is om de woede van al die mensen om te zetten in positieve initiatieven die daadwerkelijk leiden tot verandering.
"Als je het idee hebt dat het bedrijfsleven grosso modo uit is op winstmaximalisatie ga je niet voor de zoveelste keer je hoop vestigen op dat bedrijfsleven, zoals die promotie-onderzoeker wil. Nee, dan trek je een grens: tot hier en niet verder. Maar ook voor Camus is het duidelijk dat de opstand, de revolte de impuls is, en dat er op den duur verdere ideeën moeten worden ontwikkeld.

Omdat ik je nog steeds hoor twijfelen, wil ik je nog een ander voorbeeld geven van een krachtdadig nee, een literair voorbeeld uit 'De Pest', Camus' klassiek geworden roman uit 1947. Het verhaal speelt zich af in de Algerijnse stad Oran, waar de pest uitbreekt. De stad wordt geïsoleerd. Hoofdpersoon en verteller van het verhaal is de dokter Rieux. Hoewel Rieux weet dat hij de strijd tegen ziekte en dood zal verliezen, verzet hij zich er met alle macht tegen. Hij zegt nee. Hij wordt daarbij geholpen door een journalist en een kunstenaar. Zij hebben geen grootse idealen hoe een gezonde samenleving eruit zou moeten zien, zij hebben geen blauwdruk, ze trekken een grens: tot hier komt de dood en niet verder. Hun beperkte idealen: mensen tijdelijk genezen in een nooit te winnen strijd tegen dood, ziekte en verval. Uit naam van de kunst en de schoonheid, uit naam van het geluk van de liefde.

Het is deze grens die ik bewonder in de mensen die de beurspleinen bezetten. Misschien is het vechten tegen de bierkaai. Maar het is wel een positief gevecht."


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel