Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Horebeke is al vijf eeuwen een protestantse enclave in katholiek Vlaanderen

Home

Gerrit-Jan KleinJan

© gemma pauwels

Het Vlaamse Horebeke is een protestantse enclave die al 500 jaar standhoudt in katholiek Vlaanderen. Deel 19 van onze serie over 500 jaar Reformatie.

Heb je dat al gezien?" Wilfred De Jonge gebaart naar de bushalte bij de dorpskerk. 'Tempel', staat op het bordje. "Overal in België heten kerken kerken, behalve dus bij ons." Hij grinnikt: "Een tempel, ja, dat past wel bij de protestanten, dachten de katholieken zeker die hier ooit de namen voor de bushaltes bedachten. Een tempel is misschien iets voor boeddhisten of zo, maar niet voor goede christenen."

Lees verder na de advertentie

Bedaard loopt hij verder door Horebeke, het enige protestantse dorp in rooms-katholiek Vlaanderen. Volgens De Jonge (75), geboren en getogen in dit gehucht in de Vlaamse Ardennen, toont het bordje haarscherp de manier waarop de protestantse enclave lange tijd werd gezien in de roomse omgeving. "Vol wantrouwen."

Wie door het glooiende landschap van de Vlaamse Ardennen rijdt, ontkomt niet aan de vele kapellen en landkruizen. Alleen in Horebeke, dat in de volksmond nog altijd 'de geuzenhoek' heet, houden de protestanten al eeuwen stand.

De Jonge probeert de protestantse geschiedenis van Horebeke op alle mogelijke manieren levend te houden. Hij troont het bezoek mee naar het 'protestants historisch museum', een gebouwtje waar tot en met de jaren tachtig de protestantse basisschool was gevestigd. Terwijl de airco zachtjes zoemt, doet De Jonge zijn verhaal. Van een Vlaamse tongval is bijna geen sprake. Het is, vertelt hij, het resultaat van generaties Nederlandse dominees en onderwijzers die naar de protestantse gemeenschap kwamen. "Toen ik als kind naar een andere plaats ging, hoorden ze daar meteen: dat is zo'n geus." Met enige trots: "Wij protestanten brabbelen niet dat onverstaanbare Vlaams. Je merkt het zelf niet op, de anderen wijzen je erop." Enkele vitrines met bijbels, zangbundels, leesboekjes en schoolplaten van 'Belgisch Kongo' en Willem van Oranje tonen de wereld die generaties schoolkinderen voorgeschoteld kregen.

Bloeitijd

Protestanten zijn in Vlaanderen schaars. Uit niets valt nog op te maken dat het protestantisme in Vlaanderen ooit korte tijd een grote bloei beleefde. Toen in de noordelijke Nederlanden de mis nog werd opgedragen, werd in Antwerpen Luther al gelezen. In de zestiende eeuw begon hier de protestantse revolte in de Lage Landen, een beweging die keihard werd neergeslagen. Het was het werk de Spaanse koning Philips II, die het een zaak van het grootst mogelijke gewicht vond om deze regio waar hij het bewind voerde, terug te winnen voor het oude geloof. Hiermee kon de katholieke vorst tonen dat hij de zaakjes wel degelijk in de hand had, zeker toen de noordelijke Nederlanden zich een paar jaar later onafhankelijk verklaarden en hij niet bij machte bleek dit ongehoorzame gebied weer bij zijn rijk in te lijven. Al het geld werd daarom gezet op het zuidelijke deel, dat inmiddels was overgedragen op Philips lievelingsdochter Isabella en haar Oostenrijkse echtgenoot Albertus. Vol ijver zorgden ze voor nieuwe katholieke kerken, kloosterordes en broederschappen. De kerkgebouwen die door protestanten met harde hand waren gezuiverd van beelden, schilderijen en altaren, werden in hun oude luister hersteld. Wierook en kaarsenwalm werden weer vertrouwde elementen in de eredienst.

In Oost-Vlaanderen zijn nog overal sporen te zien uit deze woelige tijden. Wie bij halte 'Tempel' in de bus stapt en zich naar het centrum van de dichtstbijzijnde stad Oudenaarde laat rijden, stuit daar op de Sint-Walburgakerk. In het gotische gebouw, gelegen aan een middeleeuws marktplein, heet het bisdom Gent met een bordje op de deur 'iedereen' welkom. Wie de ingang voorbij is, stuit meteen op een paar verwoeste beelden. Figuren zonder hoofden en handen. Kapotgeslagen door 'beeldenstormers', zo meldt een speciaal opgehangen blaadje. De godsdiensttwist is 500 jaar na dato niet vergeten.

Overdag katholiek

Waarom het protestantisme in het boerendorp Horebeke voortleefde is niet helemaal duidelijk. Er is een verhaal dat de gemeenschap vanwege de ligging in een ondoordringbaar woud onbereikbaar was. De Jonge verwijst deze geschiedenis naar het rijk der fabelen - te Asterix & Obelix-achtig. "Een mooie, romantische voorstelling", mompelt De Jonge, die zo'n beetje alle literatuur over protestants Horebeke bestudeerde die hij in handen kreeg. Hij vertelt dat de paar families die protestants Horebeke vormden soms meer en soms minder werden geduld. "Maar waarom hier wel en dertig kilometer verderop niet? Daar heeft tot nu toe niemand echt een goed antwoord op." De protestanten - 'geuzen' - leefden 'min of meer in den duik', zo valt te lezen in een boekje dat hij erbij pakt. Overdag waren ze voor de vorm katholiek, lieten hun kinderen dopen door de pastoor. 's Avonds hielden ze geheime bijeenkomsten in kelders en schuren.

Tekst loopt verder onder de afbeelding

© Gemma Pauwels

Zeeuwen

Pas in 1795 werd, met steun van Zeeuwse geloofsgenoten, de eerste protestantse kerk gebouwd. Dat was mogelijk, doordat kort daarvoor de wet was aangepast, waardoor ook niet-katholieken religieuze rechten kregen. Het gebouwtje staat er nog steeds, verscholen achter een eeuwenoude beuk. Spanbanden beletten dat de enorme takken het dak verpletteren. Voorzichtig opent De Jonge de deur van het pand, dat van buiten eerder een gereedschapsschuur lijkt dan een bedehuis. "Het mocht niet te veel op een kerk lijken en ook niet aan de openbare weg liggen." Rond 1872 hadden de Horebeekse protestanten zoveel geld gespaard dat ze een nieuwe kerk bouwden. Sindsdien is de protestantse torenspits al van verre te zien.

Weer buiten loopt Wilfred De Jonge naar een lommerrijke laan, de Koning Willemdreef. "Vermoedelijk in heel België de enige straat die vernoemd is naar de Hollandse koning Willem I." Anders dan elders in België, waar de bevolking niets moest hebben van de protestantse vorst, was Horebeke dolblij met deze koning. Iets dat het wantrouwen bij de rest van de Vlamingen alleen maar vergrootte. De korte periode dat België bij Nederland hoorde, tussen 1814 en 1830, betekende voor de Horebekenaars een grote sprong voorwaarts. Koning Willem zorgde ervoor dat het hun aan niets ontbrak. Er kwam een protestants kerkhof, tot op heden de enige protestantse begraafplaats in België, en er werd een protestantse school gebouwd.

Veel mocht het allemaal niet baten. De invloed van het protestantisme in België bleef zeer bescheiden. Een kleine overwinning op de katholieken boekten de protestantse dorpelingen in de Eerste Wereldoorlog, toen het protestante legerpredikanten werd toegestaan zich te ontfermen over de soldaten aan en achter het front. In zijn museum toont De Jonge een reusachtig in olieverf geschilderd portret van deze eerste protestantse legeraalmoezenier. Met enige trots: "Een man uit Horebeke."

Luizige omgeving

De krimp en vergrijzing van het Vlaamse platteland gaat ook Horebeke niet voorbij. "Een beetje luizige omgeving is het wel geworden", merkt De Jonge op. Hij vertelt dat het restaurant tegenover het museumpje al twee jaar dicht is en nog steeds te koop staat. "Er heeft zich nog niemand gemeld."

Toch heeft hij ook goed nieuws. "Binnenkort krijgen we weer een nieuwe dominee. Een jongeman uit Joure." Want nog steeds komen de predikanten van Horebeke uit het noorden.

Doe de Lutherquiz

"Hier sta ik, ik kan niet anders." Heeft Maarten Luther dit echt gezegd? Trouw heeft speciaal voor de herdenking van 500 jaar Reformatie dit jaar een citatenquiz gemaakt met uitspraken van Maarten Luther. Of waren ze toch van Johann Sebastian Bach, Isaac Newton of André Hazes? Ontdek het zelf en test uw kennis van de grote kerkhervormer Maarten Luther. Wie weet wint u er de prachtig geschreven Lutherbiografie van Lyndal Roper mee.

Sporen van de Reformatie

De Reformatie, die 500 jaar geleden begon, was een keerpunt in de geschiedenis. Het begon met Maarten Luther, die in 1517 in opstand kwam tegen het kerkelijk gezag. Trouw reist rond om de sporen van de Reformatie in beeld te brengen. Wat was de invloed van deze beweging op onze wereld en wat zien we daar nu nog van? 

Lees ook de eerdere afleveringen in deze serie.

Deel dit artikel