Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hongerdoeken wijzen op aardse noden

Home

Robin de Wever

God als een gespierde zwarte man. Jezus te midden van hindoesymbolen. Op hongerdoeken, lappen kerkelijke kunst die tijdens de vastentijd in kerken hangen, vertellen kunstenaars van bijna alle continenten hoe het christelijk geloof in hun land wordt beleefd. Een expositie zet de meest recente doeken op een rij.

’Kijk, hier krijgt Jezus op zijn kop van een Kananese vrouw”, knikt pastoor Niek van Waterschoot grijnzend naar een lap beschilderde stof. „Ze is boos dat hij haar kind niet wil genezen.”

De kerkelijk werker van de katholieke parochie in de regio Terneuzen moet op zijn tenen staan om het textielen kunstwerk van een Indiase kunstenaar in zijn handen strak en toonbaar te houden. Het tafereel uit het evangelie van Matteüs staat volgens Van Waterschot symbool voor de positie van vrouwen in India, waar het doek gemaakt werd. Vrouwen worden er achtergesteld, net zoals dat in het evangelie het geval lijkt te zijn. Van Waterschot: „Typisch is ook dat Christus hier alleen wordt afgebeeld als iemand die vermaand wordt.”

Maatschappijkritiek is op hongerdoeken, metershoge lappen beschilderde stof die tijdens de vastentijd in sommige kerken worden opgehangen, een terugkerend thema, vertelt Van Waterschoot. De doeken worden om het jaar, op uitnodiging van een Duitse organisatie en de Nederlandse Vastenaktie, gemaakt door steeds een andere kunstenaar ergens ter wereld. De organisaties zorgen sinds de jaren zeventig telkens voor het kopiëren en verspreiden van de doeken. Iedere Nederlandse kerk kan tegen een onkostenvergoeding een linnen kopie bestellen.

Regels voor hoe het kunstwerk eruit moet zien zijn er niet. Wel moet de schilder iets vertellen over de maatschappelijke problemen in zijn land en hoe die zich verhouden tot het jaarlijkse thema van de vastentijd. Begint zoals vorige week de veertigdaagse voorbereiding op Pasen, dan hangen katholieke en protestantse kerken een kopie van dat kunstwerk op in hun kerkzalen en parochiecentra. Ter bezinning op het christelijke leven, maar vooral ook om de aandacht te vestigen op de sociale problemen van het land van de kunstenaar.

De 500 exemplaren tellende oplage van het doek van vorig en dit jaar raakte vorige week uitverkocht. Hoe het aantal katholieke bestellingen zich verhoudt tot het aantal protestantse, weet Vastenaktie niet. Wel verspreidt de organisatie voor laatkomers kopieën van de doeken op A4-papier. Die zijn aanzienlijk handzamer dan de textielen varianten van twee bij drie meter.

De Zeeuwse pastoor Van Waterschoot raakte door de jaren heen zo geïntrigeerd door de doeken, dat hij ze verwerkte tot de expositie ’Reis om de wereld in 40 dagen’. Die is momenteel op twee plaatsen te zien. Kerken in Vlaardingen tonen de originele werken die Vastenaktie de afgelopen vijfendertig jaar verspreidde, in zijn eigen parochie in Philippine hangen kopieën.

„Het is een jonge traditie”, vertelt Van Waterschoot. „Het huidige systeem, waarbij een landelijke organisatie buitenlandse kunstenaars uitnodigt, stamt uit de jaren zeventig. Vastenaktie zag dat de geschilderde taferelen op de doeken uitstekend de problemen van de wereld in beeld brachten. De organisatie vroeg al jaren aandacht voor armoede in de wereld, en hongerdoeken beelden die armoede uitstekend uit. Sindsdien zorgde ze ervoor dat Nederlandse kerken om het jaar een nieuw doek konden ophangen.”

De oorspronkelijke functie –het bedekken van het priesterkoor– is door de eeuwen heen minder belangrijk geworden. Van Waterschoot ontdekte dat de huidige hongerdoeken een nieuwe traditie bouwen op een oude. „Het gebruik ontstond tijdens de Middeleeuwen, waarschijnlijk als een ritueel voor boetedoening. Doopkandidaten en kerkgangers van wie de zondigheid alom bekend was, werden gezien als onrein. Zouden die de eucharistieviering kunnen zien, dan zou dat een ontheiliging zijn.”

De eerste hongerdoeken waren gewone lappen stof, die vooral van pas kwamen bij het onzichtbaar maken van het altaar. „Maar dat veranderde toen iemand besloot om ze te beschilderen met taferelen uit Jezus’ leven”, vertelt Van Waterschoot. „Geen slecht idee, want zo’n groot stuk stof kun je mooi inzetten als evangelisatie- en catechisatiemedium. Het kerkvolk zat tijdens die eucharistie toch maar wat voor zich uit te kijken.”

Hoe het kon dat de traditie eerst uitstierf voordat hij vorige eeuw een doorstart maakte, werd ook Van Waterschoot niet helemaal duidelijk. „Mijn onderzoek ging niet erg diep”, geeft hij toe. „Ik heb de archieven van Cordaid en Vastenaktie doorgewerkt. Daardoor heb ik een aardig compleet beeld kunnen schetsen van de afgelopen drie decennia, maar een diepgaand historisch onderzoek zat er met mijn drukke baan niet in.”

Zeker is dat reformator Maarten Luther het imago van de doeken een flinke deuk heeft bezorgd. „Die vond het liturgische ’goochelkunst’, net als veel van het andere kerkelijke beeldgebruik. Toen in de tijd van de Verlichting de nadruk kwam te liggen op ratio, raakten ze uit de mode.”

De variatie aan doeken die de Vastenaktie de afgelopen jaren verspreidde, zou Luther misschien nog meer rillingen bezorgen. Op het doek uit 1984 bijvoorbeeld, dat door een Indiër gemaakt werd, wemelt het van de hindoeïstische en boeddhistische symbolen en schijnt er ostentatief hemels licht over een islamitisch mausoleum. En op die van twee jaar later, uit Peru, bestaat Jezus alleen uit benen, armen en een hoofd. „Tja”, mompelt Van Waterschoot. „Onconventioneel zijn die werken wel.”

Maar dat is logisch, vindt hij. „Verschillende culturen interpreteren het christendom op verschillende wijze. De hongerdoeken laten dat prima zien. In Argentinië staat Jezus als een gelijke tussen de mensen, in Indonesië is God een gespierde neger die met zijn sterke armen de wereld beschermt. En ook armoede ziet er overal weer anders uit: in Zuid-Afrika zwoegen de slaven, in Libanon bedreigt een soldaat een oude vrouw en in Chili staan arbeiders op straat omdat hun fabriek failliet gaat. De doeken vertellen over armoede, maar ook over cultuur en geloofsopvattingen.”

Ook in de vormen van maatschappijkritiek signaleert Van Waterschoot trends. „De huidige angst voor het uitputten van natuurlijke hulpbronnen zie je ook al in de jaren tachtig, zij het in mindere mate. Gekapte regenwouden, lege mijnen; vijfentwintig jaar geleden voelden kunstenaars al dat het ooit mis zou gaan.” De laatste jaren is de betrokkenheid bij het milieu sterker dan ooit. „Kijk naar het Nigeriaanse doek van twee jaar geleden. Daarop wordt het Victoriameer leeggevist door Westerse bedrijven. Angst voor overbevissing en klimaatverandering leeft juist in derdewereldlanden.”

Op de doeken uit de jaren negentig, ontdekte Van Waterschoot, is vrouwenemancipatie een terugkerende factor. „Kennelijk leefde dat toen, onder de christelijke kunstenaars.”

Een doek uit 2006, waarop Jezus ontbreekt en de twee Maria’s uit de evangeliën de hoofdrol hebben, werd door Duitse bisschoppen in de ban gedaan. „Die vonden het te seksistisch. De vrouwelijke vormen waren op het randje, de vormgeving van de levensbron ging ze te ver. Die leek volgens hen op een vulva en mocht niet in Duitse katholieke kerken hangen.” Van Waterschoot vindt het maar vergezocht. „Het is en blijft kunst. Je moet er ook niet te veel achter zoeken.”

Lees verder na de advertentie
(Trouw)
Nigeriaans hongerdoek dat Vastenaktie dit en vorig jaar onder Nederlandse kerken verspreidde. Te zien is onder meer kritiek op klimaatproblemen. (Trouw)
Duits hongerdoek uit 2006, dat bisschoppen in eigen land in de ban deden. Het werk was in hun ogen te seksistisch. De teksten (onder andere op de witte figuur) horen bij het kunstwerk en zijn voor ons land vertaald. (Trouw)
(Trouw)



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie