Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hollandse Waterliniemuseum uniek in de wereld

Home

JOHAN NEBBELING

Nederland heeft er vanaf volgende maand een museum bij: het Waterliniemuseum Fort bij Vechten vertelt het verhaal van een uniek verdedigingsstelsel.

Conservator Chris Will raapt een stukje aardewerk op uit het gras. "Romeins", zegt hij. "Omhooggekomen toen de aarde werd omgewoeld voor de bouw van het fort. Je vindt het hier overal. Dit is historische grond."

De Romeinen vestigden er een legerplaats, langs de noordgrens van hun immense rijk, de limes. De Nederlanders bouwden er in 1869 een van de grootste en mooiste van de zestig forten van de Nieuwe Hollandsche Waterlinie. Will: "Hier ligt tweeduizend jaar militaire geschiedenis." Een betere plek dan Fort bij Vechten voor de vestiging van een museum over de historische rol van het water in de landsverdediging is moeilijk te vinden, wil hij maar zeggen.

Hoewel de Hollandse Waterlinie op de (voorlopige) Werelderfgoedlijst van de Unesco prijkt, is het verhaal erachter nog goeddeels onbekend, zegt Will. "Dat de Nederlanders vanouds water gebruikten voor de landsverdediging, weten de meeste mensen wel. Maar hoe ingenieus het systeem van forten, sluizen, dammen en andere waterwerken was, is amper bekend. Zelf had ik twintig jaar geleden ook nog nooit gehoord van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. En dat terwijl de waterlinie echt uniek is in de wereld."

Het Waterliniemuseum moet dit onderbelichte stukje geschiedenis over het voetlicht brengen bij een breed publiek. Drie jaar is er aan ontworpen en gebouwd. Diverse overheden en organisaties, maar vooral de provincie Utrecht, investeerden er 17 miljoen euro in. Het resultaat is een kijk-, doe- en beleefmuseum dat óók natuurgebied is, een wandel- en picknickpark, trouw-, congres- en feestlocatie, expositieruimte en activiteiten- en evenemententerrein.

Het zeventien hectare grote fortterrein is deels heringericht en in oude luister hersteld. Architect Penne Hangelbroek heeft in een brede strook de situatie van rond 1880 gereconstrueerd. Een nieuwe, strakke voetbrug over de fortgracht vormt de toegang tot het geaccidenteerde binnenterrein met een kazerne, opslagplaatsen, geschutskoepels, bomvrije kelders en loodsen. In een aantal van deze gebouwen zijn deelexposities te zien, bijvoorbeeld over de Romeinen en de Eerste Wereldoorlog. Een deel van het terrein is ongerept natuurgebied, het domein van talloze, soms zeldzame dieren en planten. In enkele gebouwen hebben vleermuizen het rijk alleen.

Gloednieuw is het eigenlijke museumgebouw, ontworpen door architect Anne Holtrop. Het is een betonnen labyrint, dat door zijn stoere, sobere vormgeving helemaal de sfeer van een militair fort ademt. Geen muur is recht, elke ruimte is anders. "Om het te kunnen bouwen hebben we zeven meter aarde weg moeten graven", zegt projectleider Joke Kleijweg van de provincie Utrecht. "Daarna hebben we de aarde deels teruggestort. Daardoor voelt het alsof je ondergronds zit, hoewel je je gewoon op het maaiveld bevindt."

Aan de inrichting van de expositie 'Sterk Water' wordt nog hard gewerkt. De tentoonstelling wil bezoekers 'interactief' informen. Zo kunnen ze met een virtual-realitybril een zweefvlucht maken over de waterlinie en toegesproken worden door arbeiders, soldaten en een door het water getroffen boerin.

Hoogtepunt is de vijftig meter lange betonnen maquette van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, op het open binnenterrein van het museumgebouw. Bezoekers kunnen er via een stelstel van sluisjes en duikers gebieden onder water laten lopen om te ervaren hoe de waterlinie in elkaar steekt. Will kan de werking niet demonstreren, omdat de bedieningsknoppen voor de sluizen nog niet zijn aangebracht. Maar anders dan de echte Nieuwe Hollandse Waterlinie heeft de maquette zich al wel bewezen, bezweert hij. "Het werkt, zeker weten."

Hoe zat het ook alweer met de Hollandse Waterlinie? Het militaire genie Maurits van Nassau kwam in de zestiende eeuw op het idee water te gebruiken als wapen. Samen met de waterbouwkundige Simon Stevin bedacht hij hoe met een stelsel van waterbouwkundige werken in oorlogstijd gebieden snel onder water konden worden gezet om de opmars van de vijand te hinderen. Dit was de Hollandse Waterlinie.

Het water in de ondergelopen gebieden moest ongeveer een halve meter diep zijn: te ondiep voor de vijand om boten te gebruiken, te diep om te kunnen zien waar hij liep. De Hollandse Waterlinie functioneerde goed in het rampjaar 1672, maar ruim een eeuw later vroor het zo hard dat de invallende Franse troepen gewoon over het ijs konden lopen. Vanaf begin negentiende eeuw werd het verdedigingsstelsel uitgebreid. Dit was de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Op delen waar het land te hoog lag om onder water te worden gezet, werden 'bomvrije' forten gebouwd, zoals Fort Vechten, die de oprukkende vijand op smalle stroken hoger gelegen land onder vuur konden nemen.

De Nieuwe Hollandse Waterlinie heeft zich in oorlogssituaties nooit kunnen bewijzen. Weliswaar kenden de forten tijdens de wereldoorlogen een volledige bezetting, de voortschrijdende militaire techniek maakte het verdedigingsstelsel snel ouderwets. Ironisch genoeg was het de Duitse vijand die in 1944 voor het eerst en het laatst delen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie gebruikte om de opmars van de geallieerden te vertragen.

Lees verder na de advertentie

Openingsweekend

Waterliniemuseum Fort bij Vechten opent in het weekeinde van 10 en 11 oktober de deuren. De entree tot het fort is gratis, een toegangskaartje voor de expositie kost euro 7,50 voor volwassenen en euro 5,- voor kinderen. Parkeren kost euro 2,- per dag. Het fortterrein is beperkt toegankelijk voor rolstoelen en mensen die slecht ter been zijn, de tentoonstellingen zijn wel goed toegankelijk. Het museum is per openbaar vervoer bereikbaar met buslijn 41 vanaf Utrecht. Meer informatie vindt u op waterliniemuseum.nl.

Deel dit artikel