Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe de Nobelprijs voor de literatuur door de jaren heen is uitgehold

Home

Sofie Messeman

Een standbeeld van Alfred Nobel. © EPA

Verdient het Nobelcomité al die status? Een misbruikschandaal ruïneerde zijn imago.

November 2017. Achttien vrouwen beschuldigen in Dagens Nyheter de Franse fotograaf Jean-Claude Arnault van seksueel misbruik. Hij is de echtgenoot van Katarina Frostenson, lid van de Zweedse Academie die jaarlijks de Nobelprijs voor de literatuur toekent. Bovendien zou Arnault liefst zeven keer de naam van een toekomstige laureaat hebben gelekt. Moest Forstenson niet uit haar functie worden ontheven? De meeste academieleden wilden niet zover gaan, met als gevolg dat drie leden bedankten voor de eer. In een volgende fase nam Frostenson noodgedwongen zelf ontslag, net als Academiesecretaris Sara Danius.

Lees verder na de advertentie

Alfred Nobel bepaalde in zijn testament dat de Nobelprijs voor Literatuur moet worden uitgereikt door de Zweedse Academie. Die doet dat nu al sinds 1901. Maar de Zweedse Academie zelf bestaat al veel langer. Ze werd in 1786 opgericht door koning Gustav III, die verordende dat de achttien leden voor het leven werden benoemd. Daardoor konden ze geen ontslag nemen, hooguit hun stoel vacant laten, veelal tot aan hun dood. Dit jaar zijn er door de vele - formeel onmogelijke - ontslagen, in combinatie met de lege stoelen, nog maar tien academieleden actief, terwijl een Nobelprijs twaalf leden vereist. De Academie kan dit jaar gewoon de Nobelprijs voor Literatuur niet uitreiken.

Heeft het comité meer niveau dan een ontwikkelde tante uit de provincie?

Volgens schrijfster Gabriella Håkansson had Arnault haar tijdens een feestje in 2009 zomaar ‘tussen de benen gepakt’. “We hadden niet geflirt, er was geen enkel contact geweest.” Net als de andere vrouwen stelde Håkansson dat Arnault zijn macht misbruikte om haar tot seks te dwingen, maar geen van hen diende een klacht in. Cultuurredacteur Björn Wiman van Dagens Nyheter spreekt van een ‘old boys netw0rk, waarin oude vrienden elkaar niet verraden’. “Toen het nieuws bekend werd, gaven veel mensen toe dat ze het altijd al geweten hadden. De schok van de onthulling was tegelijk een schok uit schaamte om de verdringing.”

Ida Ostensson van de Zweedse gelijkheidsstichting Make Equal, wil dat de Academie zich van haar ‘oude patriarchale structuren’ ontdoet.

Imagoschade

Op 19 april steunden honderden demonstranten Sara Danius, de eerste vrouwelijke permanente secretaris in de geschiedenis, die had geprobeerd om de Academie te moderniseren. Ze namen het niet dat Danius de schuld op zich moest nemen voor het wangedrag van Arnault. De zaak zwengelde het #Me Too-debat aan, dat in Zweden sowieso heviger wordt gevoerd omdat de Zweden zichzelf beschouwen als uitermate geëmancipeerd.

Merkwaardig genoeg werd de hele thematiek van het Nobelprijscomité als mannenbastion al aangekaart in de roman ‘De afrekening’ van Kerstin Ekman uit 2011. Daarin schildert ze het comité (waaruit ze zelf vertrok toen het comité weigerde Salman Rushdie te steunen, die volgens een fatwa de dood verdiende, red.) af als een groep wereldvreemde oude mannen, die zich zelfs nadat ze dement zijn geworden nog koesteren in de onderlinge sfeer van grandeur en uitverkorenheid.

De imagoschade voor de Zweedse Academie is enorm. De leden hadden altijd een aura van aristocratie, symbolisch stonden ze zelfs ‘boven de koning’. Dat ze zich nu ontpoppen als mensen die met macht en geld bezig zijn, doet de geloofwaardigheid teniet van de instelling die geldt als de ‘standaard van de literatuur’.

Of de Academie ook echt die rol waarmaakt, is maar de vraag; door de tijd heen klonk geregeld het verwijt dat ze buiten-literaire of politieke criteria hanteerde. Alleen al de bepaling in Nobels testament dat de prijs moet worden uitgereikt aan de ‘meest verheven schrijver in ideale zin’, opent de deur voor zulke criteria. Zo zijn veel onbetwistbaar grote schrijvers genegeerd, terwijl notoir inferieure schrijvers de prijs wel hebben gekregen.

Schandalen

Toen de Italiaanse dichter Quasimodo in 1959 de Nobelprijs won, reageerde de Franse schrijver Alain Bosquet: “Wie zijn de rechters? Ze bewonen een land dat de grootste angsten van deze tijd niet heeft meegemaakt. Hun aard verleidt hen ertoe zich in literaire werken te herkennen die uitsluitend moraliserend zijn.”

Een ander schandaal was de toekenning van de Nobelprijs 1974, toen Graham Greene, Vladimir Nabokov of Saul Bellow hem had kunnen winnen, maar werd toegekend aan de Zweden Eyvind Johnson en Harry Martinson - beiden lid van de Nobelprijsjury.

Het aantal vrouwen die de Nobelprijs heeft gekregen is ver­waar­loos­baar

Schrijvers die de prijs om politieke redenen zouden hebben gekregen, zijn Orhan Pamuk (2006), Alexandr Solzjenitsyn (1970) en Dario Fo (1997). Schrijvers die de prijs om politieke redenen niét zouden hebben gekregen, zijn Jorge Luis Borges, Karel Capek en W.H. Auden. En de lijst is nog veel langer.

Criticus Willy Haas, die een boek schreef over de Nobelprijswinnaars Literatuur, spreekt van een twijfelachtige prijs, die wel is toegekend aan mindere goden als “Jose Echegaray, Verner von Heidenstam, Karl Gellerup en Winston Churchill, maar niet aan grote schrijvers als Ibsen, Strindberg, Tolstoj, Proust of Joyce. Heel vaak heeft het Nobelprijscomité de indruk gegeven niet meer te zijn dan een ontwikkelde tante uit de provincie.” Dat provincialisme blijkt duidelijk uit de oververtegenwoordiging van Zweedse en Europese laureaten, ten koste van Aziaten, Afrikanen en zelfs Amerikanen.

Hoe het verder moet

Over vrouwen die de Nobelprijs hebben gekregen, hoeven we het al helemaal niet te hebben. Hun aantal is verwaarloosbaar, zelfs na de schuchtere inhaalbeweging van de laatste decennia. Tim Parks laat zich in The New York Times van 4 mei 2018 uiterst kritisch uit over de hele onderneming: “Wat heeft het voor zin om een groep mensen uit één cultuur een vergelijking te laten maken tussen een Boliviaanse poëet en een Koreaanse romanschrijver, tussen een Amerikaanse liedjesschrijver en een Russische dramaturg?”

Hoe het nu verder moet met de prestigieuze literatuurprijs weet eigenlijk niemand. Alternatieve prijzen - de Zweedse bibliotheken riepen er onlangs een in het leven - zullen nooit het prestige van de Nobelprijs hebben, noch de financiële beloning die ermee samenhangt. Een internationalisering van de jury is een mogelijke, maar moeilijke denkoefening, die hoe dan ook afhangt van een al of niet succesvolle hervorming van de statuten. Of is de Nobelprijs, zoals de Neue Züricher Zeitung schreef, “een kind van de negentiende eeuw, waarvan de tijd voorbij is”?

Lees ook: Instituut Nobelprijs in zware crisis door #MeToo-affaire

Seksueel misbruik bij de Zweedse Academie leidt tot het vertrek van twee vrouwen. De ontzetting is groot.

Deel dit artikel

Heeft het comité meer niveau dan een ontwikkelde tante uit de provincie?

Het aantal vrouwen die de Nobelprijs heeft gekregen is ver­waar­loos­baar