Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe de lobby 'aanschuift'

Home

HANS MARIJNISSEN

Het mag een wonder heten dat voormalig staatssecretaris Wilma Mansveld van milieu het statiegeldsysteem in stand hield. Gelekte dossiers en mails laten zien dat haar eigen ambtenaren mét het bedrijfsleven er alles aan deden om het afgeschaft te krijgen. 'Schuiven jullie ook aan?'

Piep! Het scherm van de laptop licht op en een kadertje verschijnt: 'Je hebt mail'. Het is kwart voor één 's nachts. Er komt een mail binnen van een onbekend Yahoo-account, met een linkje naar een WeTransfer-bestand. De nieuwsgierigheid wint het van de angst voor een virus. Doorklikken maar.

Er verschijnt een document van de Agrotechnology & Food Sciences Group van 6 mei 2009, een commerciële poot van de Wageningen Universiteit die in onderzoek nadrukkelijk de samenwerking met het bedrijfsleven zoekt. Lees: betaalde opdrachten verzamelt. Het stuk is opgesteld door onderzoeker Ulphard Thoden van Velzen. Titel: 'Analyse van het Nederlandse Statiegeldsysteem'. Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) waarin de supermarkten zich hebben verenigd, is de opdrachtgever. Onder het kopje 'Doel' van de analyse is te lezen: 'Omdat CBL verwacht dat er binnenkort Europese lobby's beginnen om statiegeldsystemen uit te breiden is het dus wenselijk om een degelijke analyse te kunnen presenteren.' Maar de uitkomst van die analyse lijkt al bij voorbaat vast te staan. Citaat: 'Voorlopige conclusie, statiegeld is het duurste systeem van allemaal', aldus wetenschapper Thoden van Velzen van de Wageningen Universiteit, in het stuk dat formeel nog maar een opzet voor een onderzoek is.

Wordt dit onderzoek van Wageningen Universiteit hier nu gebruikt als wapen tégen de uitbreiding van statiegeld, met de inzet dat dit systeem 'te duur' is? Wie het debat over de afschaffing van statiegeld de afgelopen jaar een beetje heeft gevolgd, ziet dat deze aanpak perfect past in de strategie van de supermarkten en de frisdrank- en verpakkingsindustrie. Een zware lobby uit die sector aanstuurt op afschaffing van statiegeld, want de inname van plastic drankflessen is lastig en duur, vindt het bedrijfsleven. De milieuschade (zwerfafval en uiteindelijk plastic soep) komt kennelijk op het tweede plan.

Lees verder na de advertentie

Kennis verdwenen

Het ministerie van Infrastructuur en Milieu is in dit debat geen partij meer sinds het oude machtige departement van Verkeer, Ruimtelijke Ordening en Milieu, het bij het bedrijfsleven gevreesde Vrom, is uitgebeend. Van de deskundige ambtenaren die vroeger nauwgezet op de maatschappelijke milieubelangen toezagen, zijn er nog maar weinig over. De kennis is verdwenen, en het bedrijfsleven maakte gretig gebruik van die leegloop. Voormalig staatssecretaris van milieu Pieter van Geel lobbyt nu in naam van de frisdrankfabrikanten voor water uit plastic flesjes. En enkele topambtenaren van voorheen zijn inmiddels als 'onderzoeker' in dienst van de industrie. Die produceert nu haar eigen rapporten, of 'bestelt' deze bijvoorbeeld bij de Wageningen Universiteit. De staatssecretaris en de Tweede Kamer die uiteindelijk over statiegeld zullen beslissen, moeten het van deze extern aangeleverde kennis hebben.

Het is deze ontwikkeling waarop Magda Smink van de Universiteit Utrecht doelt in haar promotie-onderzoek naar de invloed van de bedrijfslobby op het 'duurzaamheidsbeleid'. Naast groen gas, biobrandstof en led-verlichting gebruikt zij de statiegeldkwestie in haar rapport van twee maanden geleden als voorbeeld. Smink beschrijft vijf fases die zo'n lobby kenmerken. Nadat er samenwerking met de overheid is gezocht, een eigen alternatief is gepresenteerd en het onderwerp geframed is (statiegeld is 'te duur') volgt stap 4: een extern onderzoek 'dat laat zeggen wat in jouw straatje past'. Daaraan voldoet de opdracht van de gezamenlijke supermarkten uit 2009 voor de analyse van het statiegeldsysteem precies.

Het tweede deel van het ontvangen WeTransfer-bestand bevat een fors aantal mails uit 2012 die grote paniek laten zien. Ze gaan heen en weer tussen het ministerie van milieu, vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en de Wageningen Universiteit. Hoofdrolspelers zijn opnieuw onderzoeker Ulphard Thoden van Velzen, twee hoge ambtenaren van de directie Duurzaamheid van het ministerie van milieu en Philip den Ouden, directeur van de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie (FNLI), die op dat moment namens het bedrijfsleven de lobby tegen statiegeld aanvoert.

Wat is er gebeurd? Toenmalig staatssecretaris Joop Atsma (CDA) blijkt op 7 maart 2012 in het ambtelijk overleg (AO) plotseling cijfers te hebben gebruikt uit het onderzoek naar statiegeld dat Ulphard Thoden van Velzen bij het bedrijfsleven heeft afgeleverd. Atsma stelt dat het systeem 'peper- en peperduur' is (het van te voren afgesproken 'frame') en lardeert die met de cijfers van de Wageningen Universiteit. Maar daarop komt uit het veld een stroom van kritiek los: die cijfers blijken helemaal niet te kloppen. Het statiegeld wordt daarin volgens de voorstanders van statiegeld veel duurder afgeschilderd dan het in werkelijkheid is. Ook de bronnen voor die cijfers ontbreken. Thoden van Velzen verdedigt zich in de uitgelekte mails, en stelt in zoveel woorden dat het onderzoek slechts 'een voortgangsreportage' was die helemaal niet openbaar had mogen worden. Hoe kwam Atsma aan die cijfers?

Rapen gaar

Terug naar de mails: want na de harde kritiek op de inhoud van het rapport zijn de rapen gaar op het ministerie, zo is te lezen. Ambtenaar Marc Pruijn, beleidscoördinator Verpakkingen van de directie Duurzaamheid, voelt aan dat áls de cijfers niet kloppen, dit kan inhouden dat zijn staatssecretaris de Tweede Kamer onjuist heeft ingelicht.

Atsma kan misschien wegkomen met de opmerking dat er slechts sprake was van een 'concept', maar dan moet er wel op stel en sprong een officieel rapport komen met juiste cijfers. Onderzoeker Thoden van Velzen in een mail aan zijn collega's: 'Pruijn legde mij telefonisch uit dat de heer Atsma zich op het rapport heeft gebaseerd en dat herroeping of een grote aanpassing gezichtsverlies zou betekenen, terwijl niet juist informeren een nog grotere doodzonde is'.

De onderzoeker benadrukt dat de Wageningen Universiteit dan wel geen 'klantrelatie' heeft met het ministerie, maar dat het ministerie voor de werkelijke klant (het bedrijfsleven) wel erg belangrijk is 'en uiteindelijk ook voor ons'. Hij maakt zich vooral druk over bepaalde berekeningen die hij als basis voor zijn eigen rapport heeft gebruikt maar onjuist zijn: 'Ik weet niet wie deze feestberekening heeft gemaakt...'

Deel drie van de gelekte documentatie bevat opnieuw een trits mails, vooral van het ministerie van milieu dit keer. Dat is volgens de Wageningen Universiteit dus géén klant, maar zo gedraagt ambtenaar Marc Pruijn zich wel. Hij bestookt de onderzoeker met cijfers, en Philip den Ouden van het bedrijfsleven doet precies hetzelfde. Wat een onafhankelijk onderzoek had moeten zijn, wordt feitelijk in elkaar gezet door drie partijen die de staatssecretaris willen redden. Of wensen ze statiegeld af te schaffen?

Daar blijft het niet bij. Ambtenaar Pruijn heeft er geen vertrouwen in dat het goed komt met het onderzoek van de Wageningen Universiteit en zet - klant of geen klant - een econoom van het ministerie in. Econoom Tjeerd Meester van het ministerie reist persoonlijk af naar Wageningen om onderzoeker Thoden van Velzen een handje te helpen. Thoden van Velzen brengt ambtenaar Pruijn na dit bezoek op de hoogte: 'Na een gesprek ... (met econoom Tjeerd Meester, red) hebben we besloten toch nog een grote verandering door te voeren'. De econoom van het ministerie beïnvloedt hier dus de uitkomst van wat een onafhankelijk onderzoek zou moeten zijn.

Onder druk

Ambtenaar Pruijn heeft nu haast. De inhoud mag dan oké zijn, het nieuwe rapport moet nu zo snel mogelijk naar de staatssecretaris en de Tweede Kamer. Hij zet Thoden van Velzen onder druk om het onderzoek te versnellen, terwijl deze juist meldt dat dit onmogelijk is. Thoden van Velzen: 'Beste Marc Pruijn, het wordt praktisch gezien lastig'. Pruijn, commanderend: 'Vrijdag moet de brief naar de Kamer, betekent dus donderdag alles af!'

Wetenschapper Thoden van Velzen krijgt nog een mail dat Pruijn het rapport per se eerst zelf wil zien voordat het aan de staatssecretaris wordt gestuurd, en raadt aan ook Den Ouden van het bedrijfsleven een exemplaar te sturen zodat deze er een 'aanbiedingsbrief' bij kan schrijven.

Aanschuiven

De laatste mail in het dossier is misschien de meest illustratieve voor het verhaal dat Magda Smink van de Universiteit Utrecht in haar promotie vertelt over de invloed van de bedrijfslobby op het duurzaamheidsbeleid. Het bericht is van 28 maart 2012. Pruijn schrijft aan de onderzoeker van de Wageningen Universiteit en Philip den Ouden van het bedrijfsleven: 'Graag zou ik met jullie om de tafel zitten om af te spreken hoe ... de onduidelijkheid weg te nemen over de kosten van statiegeld. Philip: uiteraard aan jou de keuze of je aanschuift', aldus ambtenaar Pruijn. De bedrijfslobby wordt hier samen met de wetenschap in feite door het ministerie uitgenodigd om binnen 'De Gouden Driehoek' de toekomstige debatten met de Kamer voor te bereiden.

Het loopt allemaal anders. Door de onverwachte val van het kabinet Rutte I zal het ministerie van infrastructuur en milieu acht maanden namelijk een nieuwe staatssecretaris krijgen, Wilma Mansveld (PvdA). Zij besluit in juni 2014, tot verbazing van het bedrijfsleven én haar eigen ambtenaren, onder grote publieke druk, het statiegeld voorlopig níet af te schaffen. Formeel omdat het bedrijfsleven nog steeds niet voldoet aan de prestatie-afspraken die daarover eerder zijn gemaakt.

Even daarvoor heeft Mansveld de Kamer laten weten dat het ministerie 'géén partij is in een inhoudelijke discussie over de onderbouwing van de kosten' van statiegeld. Daaruit kan worden afgeleid dat zij niet op de hoogte was van de inmenging van haar eigen directie Duurzaamheid in de analyse van de Wageningen Universiteit, in opdracht van het bedrijfsleven.

Mansveld treedt in oktober 2015 na het Fyra-debacle af en is inmiddels opgevolgd door haar partijgenoot Sharon Dijksma (PvdA).

Verantwoording

Wageningen Universiteit wenste niet op deze reconstructie te reageren, omdat onderzoeker Thoden van Velzen en zijn toenmalige chef onderwerp zijn van een klachtprocedure bij de Commissie Wetenschappelijke Integriteit (CWI). De in dit artikel geciteerde mails zouden volgens een woordvoerder van de universiteit afkomstig kunnen zijn uit deze vertrouwelijke procedure.

De betrokken ambtenaren zijn uitgenodigd voor een weerwoord, maar wilden hiervan geen gebruik maken. Op negen schriftelijke concrete vragen over de werkwijze in deze kwestie aan de afdeling voorlichting van het ministerie van infrastructuur en milieu kwam slechts één algemene alinea terug: 'De voormalige staatssecretaris heeft de Tweede Kamer in 2012 toegezegd het rapport (over de kosten van statiegeld, red) beschikbaar te stellen. Daarop heeft het ministerie bij de Wageningen Universiteit naar het rapport gevraagd om dit op tijd te kunnen doorsturen naar de Kamer. Het ministerie is geen opdrachtgever geweest voor dit onderzoek van Wageningen Universiteit, maar was wel betrokken als een van de partijen in de Raamovereenkomst Verpakkingen. Er is regulier contact geweest tussen ambtenaren en de onderzoeker. Doel was kennisoverdracht aan de onderzoeker. Het onderzoek heeft geen rol gespeeld bij de besluitvorming over de toekomst van het statiegeld omdat kosten niet als argument zijn gebruikt.'

Toevoeging van de auteur.
In de WNL-uitzending De Haagse Lobby van 28 september 2016 over de lobby rond statiegeld heb ik verteld dat in een 'aanbestedingsbrief' als voorlopige conclusie stond dat statiegeld een duur systeem is. Ik doelde hiermee op het document 'Analyse van het Nederlandse Statiegeldsysteem' waar ik in bovenstaande reconstructie ook over schrijf.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel