Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe de Franse vlag zijn verloren gezag weer opeiste

Home

Ger Groot

© Getty Images
Column

Frankrijk heeft zichzelf herontdekt als natie', schreef Kleis Jager vorige week vanuit Parijs bij de herdenking van het bloedbad op de redactie van Charlie Hebdo. 'Om het volkslied en de vlag wordt niet meer gelachen. [...] Het staatsburgerschap is geen stempel op een stuk papier, maar een privilege.'

Voor een Nederlander klinkt dat nogal verrassend. Is chauvinisme niet van oudsher al de meest in het oog springende hebbelijkheid van La France? Gedraagt iedere Fransman zich niet als burger van een rijk met wereldwijde importantie en een taal die de hele beschaafde wereld geacht wordt te spreken?

Ontmaskering
In werkelijkheid valt het met dat laatste nogal mee, sinds zelfs het persbureau AFP besloot zijn bulletins in het Engels te verspreiden. Er studeren nu meer Fransen Nederlands dan omgekeerd. En onder het begrip 'chauvinisme' verstonden ook de Fransen altijd al een lichtelijk belachelijke nationaal-benevelde trots.

De ontmaskering daarvan begon minstens een halve eeuw geleden. In het midden van de jaren vijftig publiceerde Roland Barthes zijn beroemd geworden 'Mythologieën': columns waarin hij alledaagse beelden, gewoonten en zegswijzen minutieus uiteenrafelde op hun verborgen betekenissen. Veel daarvan waren typisch Frans en zijn beroemd geworden: het technische wereldwonder van de nieuwe Citroën DS, de Franse godin (déesse) onder de auto's. De 'Tour de France als epos'. De biefstuk-met-frites, waarvan menige Nederlander pas toen ontdekte dat de Fransen dat als hun nationale gerecht beschouwen.

In het boek waarin die artikelenreeks gebundeld werd, voegde Barthes er een uitgebreid theoretisch nawoord aan toe. Ook dat stoffeerde hij met voorbeelden. Het meest indringende is een omslagfoto van Paris Match. Daarop staat 'een jonge neger in Frans uniform die de militaire groet brengt', aldus Barthes, 'omhoog kijkend, ongetwijfeld naar een plooi van de driekleur'. De betekenis daarvan is onuitgesproken maar duidelijk genoeg: 'dat Frankrijk een groot Imperium is, dat al haar zonen, ongeacht de huidskleur, trouw onder haar vlag dienen'.

Lees verder na de advertentie
Onder het begrip 'chauvinisme' verstonden ook de Fransen altijd al een lichtelijk belachelijke na­ti­o­naal-be­ne­vel­de trots

Het boek Mythologies van Roland Barthes. © Flickr/John Shepherd

Allesbetoverende schijn
Voor de lezers van Barthes' boek is er nog een derde laag: dit alles deugt niet. We worden ongemerkt een nationalistische schijnwerkelijkheid binnengerommeld, zo laat Barthes' analyse zien. Een natie die dit boek gelezen heeft, is zijn onschuld kwijt. En misschien op den duur ook zijn innerlijke zekerheid. Geen mythe is zo zwak als een ontmaskerde mythe, geen symbool zo lachwekkend als een ontheiligd symbool.

Barthes' methode heeft school gemaakt. Culturele studies, kolonialisme-studies, genderstudies en wat al niet zijn ondenkbaar zonder zijn symboolkritische vorm van tegels lichten. Dat succes is begrijpelijk. Voor een denker is er nauwelijks iets bevredigender dan de waarheid te laten oplichten achter een allesbetoverende schijn. Daarin wortelt de gedeelde trots van de wetenschapper, de intellectueel en de hogepriester.

Maar ontmaskeren gebeurt alleen zonder risico wanneer het een luxe geworden is. Symbolen moeten al een beetje verrot en overbodig zijn, wil je er straffeloos aan kunnen morrelen. Keren de behoeften en de nood terug die hen ooit in leven riepen, dan herstellen ook zij zich pijlsnel en eisen hun verloren gezag weer op. Na de aanslag op de Bataclan verlichtte de Franse driekleur de Eiffeltoren, en menig monument wereldwijd. Onder gepaste, soms betraande eerbied van ieder die dat zag. 'Ongeacht de huidskleur', zoals Barthes schreef; de catastrofe betrof iedereen. Via de sociale media ging de herstelde mythe pijlsnel de wereld over. Ze was de nationale internetversie van nood leert bidden.

Geen mythe is zo zwak als een ontmaskerde mythe, geen symbool zo lachwekkend als een ontheiligd symbool

© afp
© REUTERS
© afp
© EPA
© REUTERS
© AFP
© AFP
© AP

Deel dit artikel

Onder het begrip 'chauvinisme' verstonden ook de Fransen altijd al een lichtelijk belachelijke na­ti­o­naal-be­ne­vel­de trots

Geen mythe is zo zwak als een ontmaskerde mythe, geen symbool zo lachwekkend als een ontheiligd symbool