Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Hijskranen lijken zoekende vogels

home

ANDREA BOSMAN

ROTTERDAM - In museum Boijmans Van Beuningen beleeft de korte film 'Maas-observation' van beeldend kunstenaar Karel Doing en de Brit Greg Pope morgen zijn première. Het tweetal verzamelde tevens een aantal (experimentele) films uit verschillende periodes met 'de stad' als centraal thema. Het filmprogramma 'Stadssymfonieën' sluit aan bij de tentoonstelling 'Links richten - Rotterdam rond 1930', waar werk te zien is van kunstenaars, fotografen, architecten en vormgevers die in die jaren in Rotterdam werkten.

“Als ik niet al zo naar Parijs verlangde, dan verlangde ik wel naar Praag”, schreef de Oostenrijks / joodse auteur Joseph Roth in 1924. “Het is een stad die nooit mijn thuis was, maar waar ik elk ogenblik thuis kan zijn. In Praag hoef je niet geworteld te zijn. Het is een Heimat voor mensen zonder Heimat, niet sentimenteel. Maar ik woon sinds vijf jaar in Berlijn. Ik zit daar als in de wachtkamer van een groot station, en wacht op de trein.” Was hij in Praag geweest, had Roth waarschijnlijk naar Berlijn verlangd. Of Parijs.

Mobiliteit

De metropool van de twintigste eeuw is voor Roth geen plek om wortel te schieten. Hij zit voortdurend op het puntje van zijn stoel. Rotterdam, New York, Parijs, Berlijn, Praag, de steden lijken uitwisselbaar geworden. De stad staat onder het dictaat van de beweging: van mensen, van verkeer, goederen, geld en informatie. Die enorm gestegen mobiliteit werd vooral in de jaren twintig en dertig door schrijvers, kunstenaars en intellectuelen omarmd, verheerlijkt zelfs. Zo noteerde een Berlijnse kunsthandelaar in 1929 dat hij “ter ontspanning” dagelijks een half uurtje aan de Potsdamer Platz ging zitten - in die dagen het drukste verkeerspunt van Europa - als ware het een strandbezoek met eb en vloed, om door de verkeersstromen zijn zenuwen tot rust te laten komen.

De stad heeft ook altijd een grote aantrekkingskracht uitgeoefend op filmmakers. Zelfs de broers Lumière maakten hun vroegste opnames van het drukke verkeer in de grote stad, schrijft filmmaker Joost Rekveld in de begeleidende tekst bij het filmprogramma in Museum Boijmans. Later vonden (experimentele) filmmakers in de stad vooral de elementen om een eigen filmtaal te ontwikkelen. De bedoeling was om tot een 'absolute film' te komen, los van het idioom van literatuur en theater. 'Berlin' van Walter Ruttmann en 'De Brug' van Joris Ivens zijn beroemde voorbeelden uit dit genre: snel gemonteerde 'symfonieën' van machine-bewegingen, rijdende treinen, verkeersstromen.

Karel Doing en Greg Pope hebben zich voor 'Maas-observation' duidelijk door de 'absolute film' laten beïnvloeden. In hun zwart-wit film (12 minuten) dicteert het ritme van een drietal windmolens de blik op een door mensen verlaten havenlandschap, waar kranen en schepen de controle lijken te hebben overgenomen. In een versnelde nachtelijke opname lijken de hijskranen eerder op voedselzoekende vogels dan op machines. Op het eerste gezicht een tijdloos beeld, maar de leegheid van de haven is wel degelijk een symptoom van deze tijd, zegt Doing in de Rotterdamse filmwerkplaats 'Studio 1'. “Het was geen bewuste keus om geen mensen te filmen, we ontdekten het eigenlijk pas achteraf. Afgezien van het feit dat het januari was en héél erg koud heeft het te maken met de automatisering en het container-vervoer. Vroeger had je nog stukgoed, werden de schepen kistje voor kistje leeg gehaald. Dat is ook de kritische noot die erin zit, het heeft iets unheimisch. Dat je denkt: wat doen we hier zelf dan nog?”

Doing deelt dan misschien niet het grenzenloze vooruitgangsoptimisme van zijn voorgangers, de manier waarop de film gemaakt is klinkt, in tijden van 'kunstvideo', 'virtueel' en 'digitaal' naar pure retro-rebellie. “De hele werkplaats die je hier ziet is erop gericht om op een ambachtelijke manier om te gaan met film. We hebben 'Maas-obervation' opgenomen met een oude Bolex-camera: die werkt op een veer, je moet hem opwinden. Het klinkt als een stap terug in de tijd, maar dat valt wel mee. Hij doet het onder alle omstandigheden. Een video-camera met accu had het in die steenkou van januari gewoon niet gedaan, de Bolex wel. Ik zie het niet als retro-gebeuren, je kunt er hele goede dingen mee maken, hij voldoet voor hetgeen ons voor ogen staat, waarom zou je dan iets nieuws gebruiken dat niet per definitie beter is? Voor mij is het directe contact met het materiaal van belang, de fysieke kant van het filmmaken.”

Gretigheid

De gretigheid waarmee kunstenaars, schrijvers, vormgevers in de jaren twintig en dertig zich op de 'stad' stortten, zou je kunnen vergelijken met het hedendaags enthousiasme voor virtuele steden, voor digitale reizen via het Internet. “Nee, ik heb daar niet zo veel mee”, zegt Doing. “Als ik achter een beeldscherm zit dan gebeurt er niets. Ik heb er ook niets tégen, maar ik zie het eerder als een aardig hulpmiddel, niet als doel op zich. Mensen kunnen nog te weinig afstand nemen van de computer, vinden alles fantastisch, net als toentertijd ook met film gebeurde. ”

'Stadssymfonieën' in het Boijmans op drie zondagmiddagen (15 uur). Films uit de jaren twintig en dertig (van onder anderen Joris Ivens en Paul Schuitema) worden op 11 mei vertoond, 27 april beslaat de periode 1952-1978 (Helen Levit, Rudy Burckhardt, Marie Menken), morgen de 'jongste' lichting.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.