Hightech-onderzoek op een potvis van zand

home

ROBERT VISSCHER

Het kunstmatige schiereiland de Zandmotor beschermt de kust op een natuurlijke manier. Na vijf jaar noemen wetenschappers het project nu geslaagd. De techniek kan een belangrijk exportproduct worden.

Een potvis van zand. Daar leek de Zandmotor misschien nog het meeste op, vijf jaar geleden. Toen werd zoveel zand gestort dat een kunstmatig schiereiland ontstond dat uiteindelijk de kust beschermt vanaf Hoek van Holland tot Scheveningen. In een keer werd genoeg zand aangebracht voor twintig jaar, zodat extra stortingen niet meer nodig zijn. De golven en de wind smeren het zand vanzelf uit over de kustlijn. De stranden worden breder, het land is beter beschermd.

Dat was het idee achter de Zandmotor bij de aanleg in 2011. Hoe gaat het in de praktijk? Later dit jaar wordt de Zandmotor officieel ge-evalueerd. Maar volgens hoogleraar kustwaterbouwkunde Marcel Stive (TU Delft) is de Zandmotor grotendeels al zeer geslaagd. Het kunstmatige schiereiland maakt de Nederlandse kust veiliger. "De resultaten van de onderzoeken door Nederlandse universiteiten zijn heel positief. Eigenlijk kan er helemaal niks meer misgaan."

Ook hoogleraar kustontwikkeling Gerben Ruessink van de Universiteit Utrecht is positief. Hij bestudeert met collega's de zandverplaatsing van de Zandmotor. "De potvis is al flink uitgesmeerd. De afgelopen vijf jaar deed de Zandmotor precies wat hij moest doen; hij gedraagt zich grotendeels zoals we vooraf dachten. De eerste vijf jaar zijn vanuit de wetenschap gezien geslaagd."

Nederland staat natuurlijk al eeuwen bekend om de strijd tegen het water. Maar niet eerder werd de kust op deze manier beschermd. Meestal gebeurt dat door het aanleggen van stenen waterkeringen, zoals de Deltawerken, of hoge duinen en dijken. Dat zijn forse ingrepen van de mens in de natuur. "Tot nog toe was het noodzakelijk om ongeveer iedere vijf jaar extra zand te storten langs grote delen van de westkust", zegt Stive. De zee pakt namelijk aldoor wat land af.

Aan de vijfjaarlijkse suppleties kleven nadelen. Ze zijn duur, en funest voor het bodemleven, waarvaan een deel direct wordt bedolven onder het zand en sterft. "Het duurt een jaar of twee voordat het leven zich op zo'n plek herstelt", zegt Peter Herman, onderzoeker van Deltares. Hij kijkt naar de ecologische impact van de Zandmotor.

De Zandmotor maakt slim gebruik van de natuur. Er wordt maar een keer fors ingegrepen door de mens: bij de eerste storting van zand. De natuur doet de rest van het werk. Van die natuur is deze aanpak afgekeken: tussen de Waddeneilanden ontstaan ook dit soort zandophopingen, die de golven, wind en de stroming vervolgens uitsmeren langs de kust.

Lees verder na de advertentie

Laserscanner

Wetenschappers hielden de afgelopen jaren de Zandmotor nauwlettend in de gaten. "Uit onze metingen blijkt dat het zand zich vrij symmetrisch over de kust verdeelt. Het gaat zowel richting het zuiden als het noorden. Met name stormen hebben een flinke impact op het kunstmatige schiereiland. Die veroorzaken hoge golven. Vlak voor de kust woelen ze het zand op en creëren ze een stroming, die het zand meeneemt. Tijdens zo'n storm verandert het eiland van vorm. Dat gebeurde overigens al vrij snel na de aanleg, omdat het die winter vaak stormde", aldus Ruessink.

Wetenschappers vreesden dat er niet alleen zand langs de kust werd verspreid, maar ook dat er zand de zee in werd gesleurd. Op die manier zou de Zandmotor het land juist niet versterken. "Dat gebeurt gelukkig niet, zien we uit onze metingen", zegt Ruessink.

De wetenschappers meten op opmerkelijke manieren aan de Zandmotor. Zo brengt een jetski met een sonar in kaart hoe het zand zich onder water gedraagt. Het hightech-watervoertuig vaart steeds vanaf het strand de zee op, tot waar het water tien meter diep is, en dan weer terug naar het strand. Zo zigzagt het langs het kunstmatige schiereiland.

"Op het zand gebruiken we een laserauto", vertelt Ruessink. "Met behulp van een laserscanner maken we Google Streetview-achtige plaatjes, waardoor we weten hoeveel zand naar de duinen is gewaaid."

Daarnaast is er nog een veertig meter hoge toren die vanaf het strand beelden van driehonderdzestig graden maakt en precies in kaart brengt hoe de zandbank van vorm verandert.

Lagune

Weinig stukjes Nederland worden momenteel zo goed in de gaten gehouden als de Zandmotor. "Dit is een unieke kans voor de wetenschap", volgens Ruessink. "We kijken niet alleen naar een nieuwe manier om de kust te beschermen, maar ook naar zandbanken die zich onder water op de Zandmotor hebben gevormd. We weten nog maar weinig over hoe die ontstaan en verdwijnen. We kijken onder meer naar de invloed van de golven."

Naast het effect op de kustbescherming onderzoeken wetenschappers ook de impact op het bodemleven. "De diergemeenschappen rond de kust waar het zand is gestort, herstelde zich inderdaad na een paar jaar", zegt Herman. "Dat is positief. Op de Zandmotor ontstond een lagune, waar veel kleine beestjes leefden. Zoals nonnetjes en scholletjes."

Die lagune was precies waar de wetenschappers op hoopten. "Voor de ecologie is het te vroeg om te juichen, want we kennen de effecten op de lange termijn nog niet goed. Maar het is tot dusver zeker geen doemverhaal", zegt Herman. Wel laat recent onderzoek zien dat de beestjes alleen nog maar aan de randen van de lagune zitten. Er is te weinig zuurstof in het water. Hoe dat komt, is onduidelijk.

Het onderzoek naar de Zandmotor is niet alleen waardevol voor de wetenschap. "Dit kan een belangrijk exportproduct worden van Nederland", zegt hoogleraar Stive. "In het buitenland worden onze onderzoeken op de voet gevolgd. Op internationale conferenties gaat het er voortdurend over. Er is veel interesse van buitenlandse politici. Nederland staat bekend om de kennis van het water. Nu kiezen we voor een nieuwe aanpak om onze kust te beschermen."

Met de Zandmotor bewijst Nederland zich opnieuw als kennisland. "Wij weten er nu al zoveel van. We begrijpen hoe het principe werkt. Maar je kunt deze Zandmotor niet zomaar overal maken. Het hangt van de omstandigheden af", aldus Stive. Het kan bijvoorbeeld heel goed dat een nieuwe Zandmotor op een andere locatie niet op een potvis lijkt, maar een volstrekt andere vorm heeft. Omdat die beter bij de lokale omstandigheden past.

Landen die net als Nederland aan zee liggen, waar veel zand aanwezig is, zijn geschikt. Dan kun je van dichtbij zand halen om een kunstmatig schiereiland aan te leggen. Bovendien moet er een erosieprobleem zijn, doordat golven aldoor zand van het strand meenemen, de zee in. Dat is het geval in onder meer Engeland, Denemarken, België en Frankrijk. Die landen zijn zeer geïnteresseerd.

Er zijn ook landen die té enthousiast reageren. "In Peru presenteerde de burgemeester van Lima zelfs al plannen om een Zandmotor aan te leggen. Maar dat is geen goed idee. Er is daar te weinig zand beschikbaar en het lijkt vooral een publiciteitsstunt", denkt Stive.

Ondanks de succesvolle ontwikkeling van de Zandmotor, zouden de wetenschappers met de kennis van nu een paar dingen anders hebben gedaan. Er waait maar weinig zand van het kunstmatige schiereiland richting de duinen. "Wij hoopten dat de Zandmotor ze ook nog zou verstevigen", zegt Ruessink. "Dat gebeurt een heel klein beetje.

Voor de duinen hoopt het zand zich op, we noemen dat de embryo-duinen." Maar de achterliggende duinen worden niet bereikt. "Nu groeien daar grassen en struiken. Als er nieuw zand bij komt, is dat goed voor de biodiversiteit. Als het gras bedekt wordt, krijgen andere planten een kans", zegt Ruessink. "Dat kunnen we bereiken door een gat tussen de duinen te maken waar het zand doorheen stuift."

Kitesurfers

Dat zijn wijze lessen, want over vervolgprojecten wordt al gesproken. Daarover is nog geen beslissing genomen, maar een aantal plekken aan de Nederlandse kust leent zich goed voor een Zandmotor. "Er wordt gedacht aan de zuidkant van Texel en bij de Marker wadden, de eilanden in het IJsselmeer", zegt Stive.

Niet alleen wetenschappers maar ook recreanten weten de Zandmotor goed te vinden. Het is een trekpleister geworden. Het brede strand trekt veel wandelaars. Ook onder kitesurfers is de plek geliefd. Rondom de Zandmotor zitten meerdere kitesurfscholen. De omstandigheden zijn goed, omdat het er vaak hard waait maar kitesurfers geen last hebben van golfen door de lagune.

"Voor de regio is dat erg mooi", zegt Stive. "De kust wordt niet alleen veiliger en diverser. Er wordt ook nog meer gebruik van gemaakt. Pas over vijftien jaar is al dat extra zand helemaal weg."

Heel veel zand

De Zandmotor is een project van grote getallen. In 2011 werd maar liefst 21,5 miljoen kubieke meter zand gestort om een kunstmatig schiereiland van 128 hectare te creëren. Vervolgens was het aan de wind, golven en de stroming om het te verspreiden. En dat lukt vooralsnog uitstekend. Ongeveer een miljoen kubieke meter gaat jaarlijks van de zandbank af en verbreedt verderop de kust. Daarbij gaat iets meer zand, zo'n 600.000 kubieke meter, naar het noorden en wat minder, 400.000 kubieke meter, naar het zuiden. In september worden de eerste meetresultaten bekendgemaakt. In 2021 worden de eindresultaten bekend gemaakt.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie