Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het vooroordeel verdient respect

home

Leonie Breebaart

Adam Sandel: 'Als we onszelf alleen opvatten als heer en meester van onze sociale en natuurlijke omgeving, kunnen we niet meer omgaan met teleurstelling, mislukking of plotseling verlies - met het onverwachte.' © Maartje Geels
Interview

Vrij ben je pas als je boven je eigen vooroordelen uitstijgt. Toch? Niet volgens filosoof Adam Sandel. Want zonder geërfde 'vooroordelen', religieuze overtuigingen bijvoorbeeld, héb je niks om over na te denken.

Hoe diepgaand is eigenlijk het beroep op va­der­lands­lief­de dat populisten doen? Weten ze waarom ze houden van Nederland?

Ondanks zijn reputatie als coming young man in de Amerikaanse filosofie maakt Adam Sandel, zoon van de beroemde Michael Sandel, een bescheiden, bijna verlegen indruk. Met zijn 29 jaar ziet Sandel jr. eruit als een student, maar zijn eerste boek heeft in de VS al gezorgd voor stevige discussie, en werd door de Amerikaanse Vereniging voor Politieke Wetenschappen uitgeroepen tot boek van het jaar.

Met een titel als 'A Place for Prejudice', net vertaald als 'Ruimte voor vooroordelen', roep je natuurlijk vragen op, om niet te zeggen wrevel; één Amerikaanse recensent noemde het boek 'nog reactionairder dan je verwacht', al gaf hij toe dat Sandel de filosofie van Heidegger bijzonder helder uiteenzet.

Dat boven de term vooroordelen altijd 'een donkere wolk van haat' lijkt te hangen, weet Adam Sandel natuurlijk; de titel van zijn boek is provocatief bedoeld. Maar hij vindt ook echt dat we meer respect moeten hebben voor oordelen die we nog niet ter discussie hebben gesteld, die we meekrijgen uit onze opvoeding, geloof of sociale ongeving.

Als filosoof weet hij dat niemand helemaal kán opstijgen uit de tradities waar hij of zij in staat, maar hij vindt bovendien dat we onszelf dommer maken als we dat proberen. We verliezen dan politieke betrokkenheid. De angst van vooral progressieve en 'redelijke' politici om burgers aan te spreken op hun door hartstocht en loyaliteit gevoede ideeën, leidt er volgens Sandel toe dat die burgers hun interesse in politiek verliezen. Vandaar de ondertitel van zijn boek: 'Een pleidooi voor betrokken denken'.

Toch lijkt een pleidooi voor vooroordelen wel het laatste waar Europa op zit te wachten. Wie 'vooroordeel' zegt, denkt aan racisme of aan populisme. Is het niet beter vooroordelen weg te nemen door te benadrukken dat wij mensen allemaal op elkaar lijken?
"Dat is een belangrijke vraag. Als Amerikaan begrijp ik de angst voor immigranten: die is gebaseerd op incidenten - aanslagen bijvoorbeeld - die in het nieuws veel aandacht krijgen. Maar mijn tegenvraag is: hoe diepgaand is eigenlijk het beroep op vaderlandsliefde dat populisten doen? Weten ze waarom ze houden van Nederland? Waar ze persoonlijk trots op zijn?

"Ik weet niet zoveel van Nederland, maar volgens mij heeft het een traditie van vreedzaam samenleven tussen heel verschillende mensen. Vaderlandsliefde is dan juist: vreemdelingen een kans geven mee te doen. Dat is niet makkelijk, en het onvermogen snel te integreren wordt denk ik te vaak gezien als onwil. Maar als politicus zou ik de trots op Nederland aangrijpen om tolerantie te kweken. Uit angst voor retoriek houden politici jammer genoeg liever een algemeen betoog over universele menselijkheid waaruit alles wat mensen iets kan schelen, al hun loyaliteiten, zijn weggeabstraheerd."

Lees verder na de advertentie
'Kennis van je eigen tradities maakt je juist ruimdenkender.' © Maartje Geels
We zijn allemaal als een boek dat is geschreven door anderen, door onze geschiedenis, ons land, onze opvoeding, maar het is aan ons het volgende hoofdstuk te schrijven

Met zijn kritiek op het idee van een standpunt 'vanuit nergens', waarin alle vooroordelen zouden zijn overwonnen, knoopt Sandel aan bij Martin Heidegger en diens leerling Hans-Georg Gadamer (zie kader), wat in de Engelstalige wereld heel ongewoon is. "Aan Harvard is er helemaal niemand die Heidegger bestudeert, of hooguit als iets ernaast."

Dat hij überhaupt tegen de Duitse denker aanliep, was 'puur geluk'. Sandel studeerde politieke filosofie in Oxford - hét centrum van de analytische filosofie, die zich laat inspireren door een wiskundige, abstraherende methode van denken. En die Sandel als eerstejaars 'vervelend' vond. "Descartes sloot zich voor zijn beroemde twijfelexperiment op in een kamer. Natuurlijk had hij daar een reden voor: hij dacht dat autonoom denken betekent dat je niet beïnvloed wordt door de 'vage en verwarde' ideeën uit de traditie of zelfs door je filosofische voorgangers. Maar die scepsis is saai! Je hoort dan het geluid op straat niet meer. Je ziet niks, je denkt alleen maar."

Nou en? Hoe kom je anders tot een onafhankelijk oordeel?
"Descartes had een beperkte opvatting van kennis: die moest zonder enige twijfel zijn, gebaseerd op fundamentele ideeën die iedereen accepteert en die niet kunnen veranderen. Die opvatting van kennis heeft inderdaad enorm veel invloed gehad, maar ze klopt niet.

"Zoals Hans-Georg Gadamer zou zeggen: zelfs al weten we dat de maan rond is en dat altijd zal blijven, maakt dat onze dagelijkse ervaring van een plat ding aan de hemel nog niet vaag of onzinnig. Het is allebei waar: de maan is rond én plat.

"Toch zullen veel mensen beweren dat die platte maan een illusie is, zo diep zit de gedachte dat de enige ware kennis ontstaat als we ons beperkte perspectief helemaal overstijgen. Maar in feite bouwt ook wetenschap voort op wat er al is. We zijn allemaal als een boek dat is geschreven door anderen, door onze geschiedenis, ons land, onze opvoeding, maar het is aan ons het volgende hoofdstuk te schrijven. Daarin kun je veel veranderen, maar je hebt ook te maken met wat er al staat."

Nu is dat voor Adam Sandel misschien geen ongemakkelijk idee. Als zoon van de gevierde Harvard-filosoof Michael Sandel (zie kader onderaan) schrijft hij verder aan een boek dat al veel erkenning heeft gekregen. Al kan zo'n erfenis ook beklemmend werken.

De angst voor religie ontstaat als je geloof van buitenaf bekijkt, als een mythe, een illusie, als iets magisch

Wilde u zich niet liever helemaal losmaken van die overweldigende vader?
"Sure. Toen ik nog studeerde aan Harvard, probeerde ik hem te ontlopen. Ik volgde ook geen colleges filosofie. Ik wilde me losmaken. Maar nu geloof ik dat het onmogelijk is alle banden simpelweg door te snijden. Als je dat wilt, laat je alleen maar zien hoe belangrijk ze waren. Je gaat jezelf definiëren als het tegendeel, als een rabiate atheïst bijvoorbeeld, of als iemand die helemaal nergens 'aan vastzit'. Maar als je echt iets wilt veranderen aan die traditie, moet je die eerst heel goed kennen."

Verschilt u überhaupt met uw vader van mening?
Lachend: "Misschien af en toe, maar meestal overtuigt hij me toch weer; daar is hij erg goed in. We ruziën vooral over wat ik buiten de universiteit doe: bijvoorbeeld te vaak naar de sportschool gaan. Haha! Terwijl hij me altijd meesleepte naar honkbal! Natuurlijk is het wel eens lastig dat hij zoveel heeft bereikt als publiek intellectueel, maar ik doe gewoon iets anders; we vullen elkaar aan. Ik zoek de filosofische bron van zijn politieke filosofie. Mijn vaders overtuiging dat je eerst een idee van het Goede, een maatschappelijk ideaal, moet ontwikkelen voordat je politieke beslissingen kunt nemen, klopt met mijn idee dat je de rede niet kunt loskoppelen van het leven. En dus van je eigen achtergrond.

Ik zie leeftijdgenoten die continu de wereld over reizen, zonder daar wijzer van te worden. Dat lijkt heel tolerant en liberaal. Maar je kunt alleen kosmopolitisch zijn als je een sterke basis hebt in je eigen traditie. Daar ben ik van overtuigd, uit persoonlijke ervaring."

Nu denk ik, de interviewer, dat hij komt met een verhaal over religie - Sandel is joods - maar in plaats daarvan staart hij in stilte naar de espresso op tafel en zegt dan: "Neem die kop koffie. In het Engels zeg je I like this coffee. Maar in Spanje, waar ik veel heb rondgereisd en gestudeerd, zeg je Me gusta el café: die koffie bevalt mij. Dat is totaal omgekeerd. Het Engels klinkt als een keuze: ík ben degene die iets lekker vindt. Ík beslis dat. Het Spaans zegt juist: het is prettig voor mij. Dat vind ik een treffend verschil. Zo zie je: juist vanuit een specifiek perspectief, bijvoorbeeld een interesse in taal, of in eten, mode of politiek, valt je zoiets op. Als je denkt overal boven te staan, kom je ook niet tot vergelijken en dus tot zelfkritiek."

Dat is een onschuldig voorbeeld, maar als die eigen traditie - zeg: je religieuze traditie - gebouwd is op een illusie die je aanziet voor de heilige waarheid, dan is dat toch gevaarlijk?
"De angst voor religie ontstaat als je geloof van buitenaf bekijkt, als een mythe, een illusie, als iets magisch: 'Bid en je haalt je examen'. Dat botst dan frontaal op de idealen van de wetenschap, op de principes van oorzaak en gevolg. Maar dat is een verkeerde voorstelling van zaken. In religie gaat het om de morele vraag: hoe kan ik het beste leven? Dat is een probleem dat iedereen bezighoudt en waar de moderne wetenschap simpelweg niets over te melden heeft. Ik houd erg van Socrates' antwoord op de vraag of hij geloofde in de goden en veelkoppige monsters van de Griekse mythologie. Of zulke wezens bestaan interesseerde hem niets, hij zag die mythen als spiegel: ben ik zelf ook een monster? Zo zie ik religie ook."

Goed, maar gelovigen denken toch dogmatischer dan wetenschappers?
"Natuurlijk zijn er religieuze gemeenschappen die vragen ontmoedigen. Maar onder seculieren vind je ook dogma's die je niet hoort te bekritiseren om niet in de problemen te komen."

O ja, welke dan?
Daar moet Sandel jr. eerst even goed over nadenken. "In de VS mag je de evolutietheorie niet ter discussie stellen. Als je dat doet, worden evolutionisten even woedend als gelovigen wanneer je een bepaald idee uit de Bijbel ter discussie stelt. Terwijl het debat over zo'n theorie heel redelijk kan zijn. Want wat verklaart de evolutie eigenlijk? Kan ze behalve onze fysieke ontwikkeling ook de groei van onze mentale capaciteiten verklaren? Als filosoof zou ik zeggen: nee. Onze morele vermogens en ons vermogen tot oordelen worden door de evolutietheorie op zijn best maar gedeeltelijk verklaard. Het is niet irrationeel daarover te discussiëren - al vinden sommige mensen in de wetenschappelijke wereld van wel."

Bent u zelf religieus opgevoed?
"Ja! We vierden vroeger de sabbat en dat doen we nog steeds. Tot ik op mijn dertiende bar mitswa deed, ging ik na school een paar uur per week naar joodse les. Ik heb daarvoor ook een tijd een privéleraar gehad. Maar het belangrijkste was toch wat er thuis gebeurde, de vakanties die we vierden met familie en vrienden. En de teksten uit de Bijbel, waarvan we samen de betekenis bespraken - filosoferen dus, maar vanuit het perspectief van de religieuze traditie."

Uw vader, die het trouwens zelden heeft over geloof, noemt ouderschap 'een oefening in nederigheid'. Is nederigheid een belangrijke deugd?
"Zeker! Als we onszelf alleen opvatten als heer en meester van onze sociale en natuurlijke omgeving, kunnen we niet meer omgaan met teleurstelling, mislukking of plotseling verlies - met het onverwachte. Ik vind dat vermogen je verlies te nemen een uiterst belangrijk menselijk vermogen."

Adam A. Sandel: Ruimte voor vooroordelen (A Place for Prejudice) Vert. Willem Visser. Ten Have; 335 blz. € 25

Justice: What's The Right Thing To Do? Episode 01

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Hoe diepgaand is eigenlijk het beroep op va­der­lands­lief­de dat populisten doen? Weten ze waarom ze houden van Nederland?

We zijn allemaal als een boek dat is geschreven door anderen, door onze geschiedenis, ons land, onze opvoeding, maar het is aan ons het volgende hoofdstuk te schrijven

De angst voor religie ontstaat als je geloof van buitenaf bekijkt, als een mythe, een illusie, als iets magisch

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.