Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het onderbelichte lot van vrouwen in de Holocaust

home

Nicole Lucas

5 april 1945, plaats onbekend. Joodse vrouwen in een opvangkamp, kort nadat ze door de geallieerden zijn bevrijd. Ze waren tijdens de oorlog tewerkgesteld, vandaar de kruizen op hun rug. © Corbis via Getty Images
Interview

De ervaringen van vrouwen moeten een plaats krijgen in de geschiedschrijving van de Holocaust, zegt de Britse historica Zoë Waxman. Het maakt het beeld complexer, maar ook vollediger en menselijker.

Zoë Waxman heeft het al diverse keren meegemaakt. Als mensen horen dat de Holocaust haar onderzoeksterrein is, reageren ze geïnteresseerd, maar vaak ook wat verbaasd: 'De Holocaust? Valt daar dan nog veel nieuws over te schrijven?'

Lees verder na de advertentie

De Britse historica neemt het ze niet kwalijk. "Ik zeg altijd: we weten nog maar een fractie. We weten veel over weinig." We hebben een idee van wat er in Auschwitz is gebeurd, we kennen het lot van Anne Frank. Maar daarmee is het verhaal bij lange niet verteld, het beeld niet compleet.

Waxman vult het aan en kleurt het in met het onlangs verschenen 'Women in the Holocaust'. Daarin vertelt ze over het leven van Joodse vrouwen in de getto's, de onderduik, de concentratiekampen en de naoorlogse opvangkampen voor ontheemden. Niet veel meer dan 150 pagina's telt het boek, maar zo beklemmend dat het amper in één keer is uit te lezen.

Het was lange tijd niet vanzelfsprekend om het specifiek over vrouwen in de Holocaust te hebben. Er was zelfs weerstand tegen.

"In veel historisch onderzoek wordt gender inmiddels wel serieus genomen. Je hoeft niet langer te verdedigen dat je aandacht besteedt aan vrouwen, zoals dat eerder wel het geval was. Maar in het onderzoek naar de Holocaust is dit maar heel geleidelijk gegaan. 

Joodse vrouwen waren speciaal doelwit vanwege hun rol als (potentiële) moeders

Zoë Waxman, historica

"Het heeft deels te maken met de wens om de Holocaust te behouden als iets unieks. Door naar gender te kijken lijkt het haast of je de aandacht van de misdaden afleidt. Mensen werden immers gedood vanwege hun Joods-zijn, niet omdat ze een bepaald geslacht hadden. Er is een enorme aarzeling om naar de ervaringen van vrouwen te kijken."

Waarom is het belangrijk om aandacht te besteden aan gender?

"Als je zegt: ik wil over de ervaringen van Joden tijdens de Holocaust schrijven, dan zou het raar zijn om geen aandacht te besteden aan hun economische achtergrond of waar ze vandaan kwamen - Oost- of West-Europa - en of ze al dan niet zeer religieus waren. Waarom zou het dan wel logisch zijn om gender uit te sluiten, een aspect dat ons leven continu beïnvloedt? Het heeft een enorm effect op hoe je de wereld ervaart en hoe de wereld jou ervaart.

"Ik ben begonnen met de vraag: wat gebeurde er met vrouwen? In welk opzicht was het leven van vrouwen anders dan dat van mannen, heel simpel. En ik heb me steeds meer gerealiseerd dat de Holocaust geen gender-neutrale aanval was van de nazi's op de Joden. Joodse vrouwen waren speciaal doelwit vanwege hun rol als (potentiële) moeders."

Maar in de vernietigingskampen moesten Joden toch allemaal dood, of ze nu man of vrouw waren?

"Ja, maar man of vrouw: het maakte verschil. Zwangere vrouwen en vrouwen met kleine kinderen werden meteen naar de gaskamers gestuurd. Zij hadden van begin af aan geen overlevingskansen."

Waar we bovendien zelden bij stilstaan is het effect van de behandeling van diegenen die (nog) niet naar de gaskamers gingen. Ja, we weten dat hoofden werden kaalgeschoren. We kennen de beelden van de kale schedels uit de film. We denken niet aan de rest van het lichaam, dat is te vreselijk. 

Zwangere vrouwen en vrouwen met kleine kinderen werden meteen naar de gaskamers gestuurd

Zoë Waxman, historica

Maar op ook op andere plekken werd het haar afgeschoren. Onder de oksels, bij de schaamstreek. Waxman: "We moeten ons afvragen: wat betekende dit, waarom gebeurde dit, hoe was het om dit te ervaren? Was het een kwestie van hygiëne of (ook) van vernedering?"

In haar boek wijst de historica erop dat vrouwelijke overlevenden, ongeacht hun achtergrond, zich juist dit deel van hun aankomst in de kampen opmerkelijk gedetailleerd herinnerden. Ze citeert de ervaring van één van hen: 'Een vrouw in een gestreepte jurk greep me bij mijn haar en kwam op me af met een schaar. 'Doe je armen omhoog', kwam het commando in het Duits. 

Twee vrouwen scheerden tegelijkertijd mijn oksels. Een stem blafte: 'Doe je benen wijd'. Een scheermes bewoog zich naar mijn kruis.' En een andere vrouw herinnert zich: 'Zonder haar voelden we ons totaal vernederd.'

U schrijft dat ook als vrouwen de eerste selectie hadden overleefd, het leven voor hen moeilijker was. Hoezo?

"De omstandigheden in de vrouwenbarakken waren slechter, het was er ook veel voller. Vrouwen werden tot minder nuttige arbeid in staat geacht, het was het niet waard om net zoveel moeite te doen om hen in leven te houden als mannen."

Betekent dit dat er meer vrouwen dan mannen zijn gestorven in de kampen?

"Verschillende historici hebben geprobeerd cijfers te verzamelen, maar het is moeilijk. Mensen die meteen na aankomst naar de gaskamers werden gestuurd zijn nooit geregistreerd. Je kunt kijken naar de transportlijsten vanuit de getto's en die vergelijken met het aantal overlevenden. Een andere aanwijzing is de bevolkingssamenstelling van de ontheemdenkampen waar veel Joodse overlevenden na de oorlog terechtkwamen. Vrouwen vormden daar zo'n veertig procent van het totaal."

Niet iedereen liet zich afvoeren naar de concentratiekampen. Vanuit het getto van Warschau wisten bijvoorbeeld zo'n 8000 mensen te ontsnappen. Opmerkelijk is dat twee derde vrouw was. Hoe is dat te verklaren?

"Ironisch genoeg was het voor vrouwen makkelijker om als Arisch door te gaan dan mannen. Joodse mannen, religieus of niet, waren doorgaans besneden, daarmee liepen ze al meteen een veel groter risico.

Ik denk dat het ook gebeurde dat vrouwen hun seksuele aan­trek­kings­kracht gebruikten

Zoë Waxman, historica

"Maar er zijn andere factoren. In Polen stuurden families hun zonen vaak naar exclusief Joodse privéscholen, meisjes kwamen op een 'gewone' Poolse school terecht. Ze kwamen daardoor meer in aanraking met niet-Joodse gebruiken en traditie, spraken de taal beter. 

"Omdat vrouwen meer contact hadden met de niet-Joodse wereld hadden ze waarschijnlijk ook meer relaties waar ze een beroep op konden doen in geval van nood. En als een boerenfamilie iemand wilde verbergen, waren ze eerder geneigd een meisje dan een jongen op te nemen. Dat was minder bedreigend. Meisjes konden in het huishouden helpen.

"En ik denk dat het ook gebeurde dat vrouwen hun seksuele aantrekkingskracht gebruikten. Gender speelt een rol op zoveel verschillende niveaus."

Ons beeld van onderduiken is erg bepaald door Anne Frank, schrijft u, maar haar situatie was niet representatief.

"Ik heb eerder een korte biografie geschreven van Anne Frank. Ik kende het verhaal, had haar dagboek gelezen, maar ik had niet echt stilgestaan bij wat het betekent om zolang opgesloten te zitten tussen de muren van een zolder, de hele dag stil moeten zijn. Dat was zonder meer afschuwelijk.

"Maar de meeste mensen doken niet onder met hun familie. Dat was echt ongebruikelijk. De meeste Joden in onderduik moesten iedere minuut op hun hoede zijn. Ze waren niet ondergedoken bij en met mensen die ze vertrouwden."

Moeders stonden vaak hun jonge kinderen af, omdat dit veiliger was voor iedereen. In plaats van zich op één plaats te verstoppen, zwierven vrouwen vaak van plek naar plek, verborgen zich in bossen, op begraafplaatsen, in kelders. 

En, zo maakt Waxman duidelijk, vrouwen mochten het dan soms iets makkelijker hebben om te ontsnappen, het betekende allerminst het einde aan ellende en onzekerheid. Seksueel misbruik, verkrachting: het gevaar lag altijd op de loer. "Duizenden vrouwen zijn verkracht in de oorlog, maar niemand hoort van ze. De Anne Franks die verkrachting hebben overleefd, schrijven hun verhaal niet", citeert ze een overlevende.

Vrouwen hielden - om allerlei redenen - hun mond. Én hen is het zwijgen opgelegd

Vrouwen hielden - om allerlei redenen - hun mond. Én hen is het zwijgen opgelegd. Want, zo tekent Waxman aan, tot voor kort waren historici van de Holocaust vaak ook niet geïnteresseerd. Verkrachting, was de redenering, is niet uniek voor de Holocaust, het is een universeel verschijnsel, komt in oorlogen en ook in vredestijd voor. Niet alleen de Holocaust zelf was daarmee niet gender-neutraal, ook de geschiedschrijving van de Holocaust was en is dat niet.

Aandacht voor de ervaringen van vrouwen is relatief nieuw, maar inmiddels is er wel het een en ander aan onderzoek gedaan. In uw boek maakt u daar ook gebruik van. Het lijkt erop dat, als reactie op het verzwijgen van vrouwen, er soms een neiging was vrouwen juist op een voetstuk te plaatsen.

"Ik herinner me dat ik als student naar een lezing ging over vrouwen in de Holocaust. Ik was opgewonden, ik wist er amper iets van. Het was een heel ontroerend verhaal over vrouwen die zichzelf opofferden. Vrouwen die honger leden in de getto's om hun kinderen te eten te kunnen geven. 

"Moeders die, wanneer ze zich bij aankomst in het concentratiekamp realiseerden wat er ging gebeuren, vrolijk bleven voor hun kinderen. Ik was jong en naïef en ik vroeg de spreekster: maar het kan bijna niet dat alle vrouwen zich zo gedroegen. Jawel, reageerde ze, dat deden ze wel. En daarmee was het gesprek afgelopen.

"Ik zeg weleens tegen mijn studenten: neem een volstrekt willekeurige groep van honderd vrouwen. Voor de nazi's was het enige dat telde dat ze Joods waren. Niet of ze goed of slecht waren, crimineel of juist gezagsgetrouw. Maar die verschillen waren er natuurlijk wel. Waarom zouden ze allemaal op dezelfde manier reageren? Het beeld van de catastrofe die de Holocaust was, wordt veel menselijker als je die heel verschillende reacties erbij betrekt. Dat is beter dan vrouwen in de rol van eendimensionaal slachtoffer te duwen. "

De Holocaust is iets van zo'n onvoorstelbare omvang dat we al gauw bang zijn de verkeerde dingen te zeggen

Zoë Waxman, historica

Of juist held.

"Ja, dat is ook gebeurd. Er is bijvoorbeeld gezegd dat Joodse vrouwen die 'onderdoken' door zich als niet-Joods voor te doen, daarmee actief in verzet kwamen tegen de moorddadige plannen van de nazi's. Maar misschien deden ze dit wel om hun leven te redden? Het lijkt me fout om dat zonder meer als verzetsdaad te bestempelen. Net zoals het fout is om te doen alsof Joodse vrouwen allemaal onbaatzuchtige moeders waren. Vrouwen zijn heel verschillend."

Hoe kunnen we nog achter de ervaringen van vrouwen komen? De laatste overlevenden van kampen of onderduik zijn inmiddels ook al oud.

"We komen in een tijd waarin alleen degenen die als kind de Holocaust overleefden, nog in leven zijn. Misschien kunnen we nu opener zijn over moeilijke gebieden als verkrachting en seksueel misbruik. Mensen reageren op vragen en als er over bepaalde zaken niet gesproken wordt doen zij dat ook niet. Maar dan moeten we die vragen wel durven stellen. En dat is lastig. 

"De Holocaust is iets van zo'n onvoorstelbare omvang dat we al gauw bang zijn de verkeerde dingen te zeggen. Ik ben een historicus, geen psycholoog. Wat gebeurt er als je iemand als levend archief gebruikt? Wat is de spanning tussen wat de onderzoeker moet weten en de overlevende moet begraven. Wanneer is stilte passend, wanneer laat je mensen met rust?"

Belangrijk is, Waxman benadrukt het nogmaals, afstand doen van het idee dat we het zo ongeveer wel weten. We moeten nederig zijn, noemt ze dat, als het gaat om de kennis van de Holocaust. "Het is teruggaan naar het archief, teksten opnieuw lezen. Het gebeurt mij vaak dat ik iets voor een tweede, derde keer lees en dan ineens iets opmerk dat ik eerder niet heb gezien." En ja, dat kan ook zijn dat er over iets wordt gezwegen.

Wie is Zoë Waxman?

Zoë Waxman (1972) is een Britse historica die zich bezighoudt met (de herinnering aan) de Holocaust. Ze is als senior onderzoeker verbonden aan het Oxford Centre for Hebrew and Jewish Studies. Eerder publiceerde zij 'Writing the Holocaust; Identity, Testimony, Representation' (2006) en 'Anne Frank' (2015). Eerder dit jaar verscheen van haar 'Women in the Holocaust. A feminist history' (Oxford University Press).

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Joodse vrouwen waren speciaal doelwit vanwege hun rol als (potentiële) moeders

Zoë Waxman, historica

Zwangere vrouwen en vrouwen met kleine kinderen werden meteen naar de gaskamers gestuurd

Zoë Waxman, historica

Ik denk dat het ook gebeurde dat vrouwen hun seksuele aan­trek­kings­kracht gebruikten

Zoë Waxman, historica

Vrouwen hielden - om allerlei redenen - hun mond. Én hen is het zwijgen opgelegd

De Holocaust is iets van zo'n onvoorstelbare omvang dat we al gauw bang zijn de verkeerde dingen te zeggen

Zoë Waxman, historica