Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het lot werd geen noodlot

home

KOEN VOSSEN

De latere bondskanselier Willy Brandt ontsnapte in 1934, op bezoek in Nederland, aan de dood. De gebeurtenissen in Laren roepen nog steeds vragen op.

De legendarische Duitse politicus Willy Brandt, bondskanselier tussen 1969 en 1974 en winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, bezocht in 1934 voor de eerste maal Nederland. Als jonge revolutionaire socialist nam de toen 19-jarige Brandt deel aan een jeugdconferentie in Laren. De politie maakte echter een einde aan de bijeenkomst en arresteerde alle deelnemers. Ook Brandt belandde in de cel, maar had alle geluk van de wereld dat hij niet werd uitgeleverd aan nazi-Duitsland. Vier van zijn landgenoten hadden dat niet en kwamen dankzij de Nederlandse grenspolitie in handen van de Gestapo. Zeker één van hen zou de Duitse gevangenschap niet overleven.

De bijeenkomst in het door Piet en Antje van Praag beheerde socialistische kamphuis De Toorts in Laren was nog zo hoopvol begonnen. Zo'n dertig leden van de jongerenorganisaties van verschillende socialistische splinterpartijen uit de hele wereld waren bij elkaar gekomen om over de oprichting van een nieuwe 'Internationale' te spreken. Er heerste een opgewonden stemming. Het wereldwijd oprukkende fascisme kon alleen een halt worden toegeroepen als de linkse partijen elkaar niet langer de tent uitvochten. De jongeren zouden in Laren laten zien dat zij wel in staat waren om zo'n internationaal eenheidsfront te vormen. Maar om half tien 's avonds, nog voordat een gezamenlijk manifest was opgesteld, werd er op de deur van de blokhut geklopt. De blokhut was omsingeld door Nederlandse agenten...

De opdracht voor het politie-ingrijpen was afkomstig van niemand minder dan de minister van justitie, Josef van Schaik. Uit de stukken van de Centrale Inlichtingendienst (CI) - de huidige AIVD - blijkt dat deze de minister een week tevoren had ingelicht over de geheimgehouden bijeenkomst. De CI had een brief onderschept van een Belgische deelnemer en onder de aandacht van de minister gebracht. Werd hier geen misbruik gemaakt van de Nederlandse gastvrijheid om revolutionaire politieke plannetjes te smeden? Net als de meeste andere Nederlandse politici was Van Schaik zeer bevreesd voor allerlei 'revolutionaire elementen' die de zware economische crisis wilden gebruiken om onrust te stoken. Van Schaik was vooral beducht voor de komst van allerlei linkse vluchtelingen uit Hitler-Duitsland. De minister besloot na lezing van de ambtsberichten dan ook direct in te grijpen, want 'bij deze menschen moet zelfs niet een begin kunnen groeien van een besef, dat hun troebel ageeren hier kan worden geduld'.

Cruciale beslissing
Versterkt door enige agenten uit andere korpsen, viel de Larense politie het socialistische vakantiehuis binnen. Van alle aanwezigen werden de identiteitspapieren ingenomen. Willy Brandt nam toen, op aanraden van een Noorse vriend, een beslissing die hem zeer veel ellende heeft bespaard. In plaats van zijn Duitse paspoort gaf Brandt de Nederlandse politie-agenten zijn Noorse verblijfsvergunning. Tien maanden eerder, begin april 1933, was Brandt vanuit zijn geboorteplaats Lübeck via Denemarken naar Noorwegen gevlucht. Als redelijk prominent lid van een socialistische splinterpartij was zijn leven in het Derde Rijk in gevaar. Hij week uit naar Oslo om van daaruit de strijd tegen Hitler voort te zetten. Zoals onder linkse politieke vluchtelingen gebruikelijk was, veranderde hij ook zijn naam: van Herbert Frahm, zijn eigenlijke naam, werd hij Willy Brandt, de naam die hij de rest van zijn leven is blijven voeren.

Aangezien Brandt in schijnbaar vloeiend Noors overlegde met de Noorse aanwezigen, hadden de Nederlandse agenten geen reden om te twijfelen aan zijn nationaliteit. Daardoor werd Brandt niet in Laren vastgehouden, zoals de vier overige aanwezige Duitsers, maar samen met de resterende aanwezigen naar het grotere politiebureau in Amsterdam overgebracht. Van daaruit werden ze na een nacht in de cel naar Roosendaal gestuurd waar ze over de Nederlands-Belgische grens werden gezet. In België aangekomen gingen de uitgewezen jongeren naar Brussel waar ze, zoals Brandt in zijn memoires schrijft, 'nogal gedrukt hun Internationaal Jeugdbureau ten doop hielden'.

Andere bestemming
De vier Duitsers die op het Larense politiebureau waren achtergebleven, wachtte een andere bestemming. Hoewel zij alle vier net als Brandt Duitsland al eerder waren ontvlucht (één woonde al enige tijd in Bussum), bracht de Nederlandse politie hen geboeid naar Zevenaar. Daar werden ze uitgeleverd aan de Duitse grenspolitie. Deze leverde de twee meest prominente arrestanten - de in 1933 naar Praag uitgeweken Kurt Liebermann en de in Kopenhagen woonachtige onderwijzer Franz Bobzien - uit aan de Gestapo in Berlijn. Liebermann kreeg zes jaar gevangenisstraf opgelegd die hij ondanks tal van mishandelingen overleefde. Bobzien had minder geluk: hij belandde in concentratiekamp Sachsenhausen waar hij in 1941 overleed.

In zijn zestig jaar na dato geschreven memoires staat Brandt nog steeds ontroerd stil bij het trieste lot van Bobzien. Een lot dat evengoed zijn lot had kunnen zijn, want ook zijn naam stond op de zwarte lijst van de Gestapo.

De vraag nu bijna tachtig jaar na de gebeurtenissen in Laren is natuurlijk: wat bezielde de Nederlandse politie om de vier Duitsers uit te leveren aan de Duitse grenspolitie? Was niet inmiddels voldoende bekend wat de gevluchte linkse revolutionairen te wachten stond in nazi-Duitsland? In de Tweede Kamer eiste SDAP'er Willem Vliegen tekst en uitleg van minister Van Schaik, terwijl er ook internationaal protesten kwamen, onder andere in de vorm van een door tal van prominente Deense intellectuelen, politici en wetenschappers ondertekende petitie. Van Schaik meende dat de Nederlandse regering volledig in haar recht stond om buitenlandse onruststokers uit te wijzen. Dat een aantal van hen naar Duitsland was uitgewezen, zou vooral te danken zijn aan eigenmachtig optreden van de Larense burgemeester Van Nispen tot Sevenaer. Een door de bekende linkse advocaat Benno Stokvis gestuurd telegram om zulks te voorkomen, was door problemen bij de post te laat bij Van Schaik gearriveerd.

Bijzonder bevredigend was die uitleg van Van Schaik niet. Bijna tachtig jaar na dato is het zelfs de vraag of Van Schaik de Tweede Kamer wel volledig voorlichtte. Uit archiefmateriaal dat de historicus Ger van Roon in de jaren negentig ontdekte, blijkt immers dat de Nederlandse politie en de Duitse Gestapo in de jaren dertig soms opvallend nauw samenwerkten. Of dat in het geval van de 'Larensche Duitschers' ook zo was, is niet bekend.

100ste geboortedag Willy Brandt
Op 12 december 1913, vandaag precies honderd jaar geleden, werd Willy Brandt in Lübeck geboren. Hoewel Brandt al in 1992 overleed, wordt in Duitsland uitvoerig stilgestaan bij zijn honderdste geboortedag. De grote weekbladen Stern, Die Zeit en Der Spiegel hebben alle al uitgepakt met speciale edities over de man die in 1969 als eerste sociaal-democraat bondskanselier werd. Op de Duitse televisie zijn al verschillende bijna avondvullende documentaires te zien geweest waarin de hoogte- en dieptepunten uit de bewogen politieke carrière van Brandt voorbijkwamen: de ontmoeting met John F. Kennedy in 1963 toen Brandt burgemeester van Berlijn was, zijn knieval in het getto van Warschau, de Nobelprijs voor de Vrede die hem in 1971 werd toegekend en zijn pijnlijke aftreden in 1974 naar aanleiding van de ontmaskering van zijn medewerker Guillaume als DDR-spion.

Meer dan aan zijn politieke prestaties dankt Brandt zijn aanhoudende populariteit aan zijn charismatische persoonlijkheid en zijn imago van 'goede Duitser'. 'Der Kanzler, der als Mensch bewegte', zo luidt dan ook de titel van de speciale editie van Stern.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.