Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Het lokale bestuur is een maatje te groot

home

Patrick van Schie

Het gemeentehuis van de Zuid-Hollandse gemeente Katwijk. © anp
Column

Gemeentelijke herindelingen zijn bij inwoners ongeveer net zo populair als het overdragen van bevoegdheden aan Brussel. De gewone burger zit er zelden of nooit op te wachten.

Nederland telt ruim 5 keer zoveel inwoners als in 1851

Het argument voor zo'n herindeling is meestal de schaal waarop gemeenten moeten omgaan met nieuwe 'ontwikkelingen', die zouden vragen om een grootschaliger bestuurlijke aanpak. Dat maakt het bestuur effectiever en efficiënter, zo luidt steevast de argumentatie. Niet zo gek dat burgers niet meteen een gat in de lucht springen.

Twee Groningse onderzoekers - Allers en Geertsema - toonden enkele jaren geleden al aan dat herindelingen het lokale bestuur in ieder geval niet goedkoper hebben gemaakt. Zij opperden twee mogelijke verklaringen: in grotere organisaties vindt meer verspilling plaats, en grotere gemeenten zijn geneigd hun takenpakket (onnodig?) uit te breiden.

Gemeentelijke herindelingen zijn in ieder geval wel gunstig voor de bestuurders van de grootste fusiegemeente. Hoe groter de gemeente, des te meer lokale politici en ambtenaren betaald krijgen. Dit argument wordt natuurlijk nooit uitgesproken. Toch zou het aardig zijn als eens kon worden geëxperimenteerd met het betalen van lagere salarissen aan bestuurders van de na herindeling ontstane nieuwe gemeenten. Zal het enthousiasme onder lokale politici en ambtenaren niet gelijk met hun salaris dalen?

Lees verder na de advertentie
© anp

Het huis van Thorbecke
Pleidooien voor herindeling worden soms ook wel onderbouwd met een verwijzing naar het 'huis van Thorbecke', dat uit midden negentiende eeuw stamt en dus nodig zou moeten worden gemoderniseerd. Sinds Thorbeckes gemeentewet uit 1851 is het lokale bestuur al veel grootschaliger geworden. Toen telde de gemiddelde gemeente ongeveer 2.500 inwoners, nu zijn dat er 43.500. Bijna zeventien keer zoveel dus.

Dit is overigens grotendeels het gevolg van natuurlijke bevolkingsaanwas: Nederland telt ruim vijf keer zoveel inwoners als in 1851. De rest van de groei van het gemiddelde gemeentelijke inwonertal is kunstmatig tot stand gekomen. Van de meer dan 1200 gemeenten toen zijn er slechts 390 overgebleven.

Als alleen het natuurlijke proces bepalend was geweest, zou een huidige gemiddelde gemeente een kleine 14.000 inwoners hebben geteld. Dat is een aantal waarmee de burger zich nog kan identificeren. Maar door de gemeentelijke herindelingen zijn lokale bestuurders nogal eens letterlijk op afstand van de burgers komen te staan.

Bestuurders merken de weerstand onder de bevolking wel, maar lijken zich niet van verdere 'opschaling' te willen laten weerhouden

Een maatje te klein
Bestuurders merken de weerstand onder de bevolking wel, maar lijken zich niet van verdere 'opschaling' te willen laten weerhouden. Daarom bewandelt een overwegend uit ambtenaren (!) bestaande studiegroep onder voorzitterschap van de secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken Richard van Zwol in een recent verschenen rapport een ogenschijnlijk andere weg.

Een 'nieuwe bestuurlijke blauwdruk' wordt in het rapport 'Maak verschil' onwenselijk genoemd. Het zou moeten gaan om de vraag naar de bijdrage van het openbaar bestuur aan de economische groei. Economische activiteiten zouden tegenwoordig vooral op regionale schaal plaatsvinden, ergo: het lokale bestuur is een maatje te klein.

Deze redenering is om minstens twee redenen nogal wonderlijk. Ten eerste gaat het (lokale) bestuur toch waarachtig om meer dan de economie. Aan recht liggende stoeptegels, helder brandende straatlantaarns en regelmatig opgehaald huisvuil valt misschien voor politici weinig prestige te ontlenen, het is wel het eerste wat een burger van een lagere overheid verlangt. Maar, zo heeft de studiegroep geredeneerd, als je de Nederlander duidelijk kunt maken dat regionaal bestuur geld oplevert, gaat hij vast wel om.

Dat brengt me op het tweede merkwaardige aspect: de gedachte dat economische groei in hoge mate afhankelijk is van het bestuur. In werkelijkheid is het aantrekken of uitblijven van die groei vooral afhankelijk van activiteiten van burgers, bedrijven en internationale economische ontwikkelingen.

Verbindingen leggen
Los van het zorgen voor een goede infrastructuur - als het niet om de stoeptegels gaat, al gauw een kwestie van rijks- of provinciaal beleid - zitten overheden burgers vaker in de weg dan dat zij in staat zijn economische groei te bevorderen. Maar voor het bieden van ruimte aan burgers door regels weg te halen, is helemaal geen grootschaliger bestuur nodig.

De studiegroep achter het rapport 'Maak verschil' hoopt dat gemeenten zelf 'verbindingen leggen', oftewel veel intensiever op regionale schaal gaan samenwerken. Vrijblijvend mag dat echter niet zijn. Als 'stok achter de deur' wordt gesteld dat als gemeenten in een regio niet binnen bijvoorbeeld twee jaar overgaan tot 'een inhoudelijk integraal economisch programma en bijbehorend arrangement', het rijk dit moet afdwingen. De verborgen agenda is dus een nieuwe 'opschalingsgolf'.

Overheden zitten burgers vaker in de weg dan dat zij in staat zijn economische groei te bevorderen

© thinkstock

Aan democratische verantwoording en betrokkenheid van de burgers bij het bestuur maakt het rapport weinig woorden vuil. Die - essentiële - onderdelen van de politiek zullen juist nog meer dan nu het haasje zijn. Daarom is het oppassen geblazen. Ons land is meer gediend met politici voor wie burgers het uitgangspunt van hun denken vormen, dan met bestuurders die menen dat zij het verschil kunnen maken.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, de liberale denktank van Nederland. Hij schrijft deze column op persoonlijke titel.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Nederland telt ruim 5 keer zoveel inwoners als in 1851

Bestuurders merken de weerstand onder de bevolking wel, maar lijken zich niet van verdere 'opschaling' te willen laten weerhouden

Overheden zitten burgers vaker in de weg dan dat zij in staat zijn economische groei te bevorderen

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.