Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het lijk in Kalmukkië

Home

WESSEL DE JONG

Niets is wat het lijkt in Kalmukkië, een boeddhistische enclave in het zuiden van de Russische republiek. Vlak voor de landing nabij de hoofdstad Elista is er nog geen leven te bekennen, laat staan een vliegveld. Alleen stoffige steppe, eindigend in de Kaspische zee. Dan wordt links van het toestel, mid denin het dorre niets, een gifzwarte streep asfalt zichtbaar. Maar die blijft links liggen; de kleine Jak40 komt met donderend geweld neer op de ongelijke steppebodem, vlak naast die nog onvoltooide landingsbaan.

Alleen de vroegere Sovjet-Unie kende eenzelfde permanent conflict tussen schijn en werkelijkheid. Een vliegveld is geen vliegveld. En de gastvrijheid blijkt schone schijn. Sommige bezoekers hoeven geen taxi te regelen om naar de hoofdstad Elista te komen. Een busje van de presidentiële administratie staat voor hen klaar, of zij willen of niet.

De avond voor de moord had Gennadi Joedin zijn vrouw vergezeld naar de plek waar ze de volgende dag zou omkomen. Larisa Joedina was gebeld door een man die informatie zou hebben over het Agentschap voor Ontwik keling en Samenwerking (ARIS) van president Kirsan Iljoemzjinov. Gennadi ging samen met zijn vrouw op weg om de geheime documenten in ontvangst te nemen.

Gennadi bleef op afstand toen Joedina kort met de man sprak. Die zei haar de papieren nog niet te hebben. De volgende dag werd ze gebeld, dat ze opnieuw moest komen. “Zonder echtgenoot”, riep Joedina naar haar man toen ze haastig de deur uitstormde. Argwaan koesterde Joedina niet. Uit het korte gesprek de avond tevoren had ze opgemaakt dat de man werkelijk zinvolle informatie had. Ze zou op gruwelijke wijze sterven.

De journaliste was gewaarschuwd. “Meer dan eens is op ons geschoten”, schreef ze begin deze maand nog aan de Russische procureur generaal Joeri Skoeratov. Ook waren er pogingen om het huis van de Joedins in brand te steken. Maar haar krant opgeven deed ze niet. Andere dissidenten in Kalmukkië zijn minder dapper. Haar vriendin Lidija Dordzjieva heeft inmiddels de wijk genomen naar Moskou. “Ieder uur werd er gebeld en vervolgens gezwegen. Ik heb tegen Larisa gezegd: 'Ze zullen ons vermoorden'. Maar zij was nergens bang voor en zei: 'Daar is Iljoemzjinov niet toe in staat'.”

Gennadi Joedin weet niet wie zijn vrouw om het leven heeft gebracht. Maar voor hem staat vast, dat het “pionnen waren in de omgeving van de macht”. Ook weet hij zeker dat de moord verband houdt met haar werk als journaliste. Een ordinaire moordenaar had het lijk wel verborgen, meent Gennadi. “In de steppe kun je iemand onvindbaar maken.” Het feit dat zijn vrouw direct naast City Chess werd gedumpt, bewijst volgens de weduwnaar dat de daders een voorbeeld wilden stellen. “Dit was bedoeld om angst aan te jagen.”

Larisa Joedina's krant, Sovjetskaja Kalmukkie, had uitgebreid bericht over City Chess. 35 miljoen dollar kost het gigantische complex. Spiksplinternieuwe walsen zijn bezig de Lenin straat te vernieuwen. In heel Elista moet het verkeer slalommen rond diepe kuilen. Maar de honderden deelnemers aan de schaakolympiade kunnen dit najaar over een loper van asfalt naar het geheel schokvrije City Chess wandelen. De bouw wordt voor 70 procent gefinancierd door een speciaal fonds onder beheer van Iljoemzjinov. Joedina schreef over de twijfelachtige wijze waarop dit fonds werd gevoed.

Volgens de Russische pers wijst alles erop dat Iljoemzjinov achter de moord op Joedina zit. De Kalmukken zien daarin een lastercampagne omdat Moskou hun Iljoemzjinov het licht niet in de ogen gunt. Iedere Kalmuk weet dat de president de journaliste haatte. Maar, zeggen zij, daarom zou hij nooit zo stom zijn haar te vermoorden.

Iljoemzjinov is bezig het nietige Kalmukkië te veranderen in het Lichtenstein van Rusland. Het straalt af van zijn maatpak en zijn witte slee; contrast met de dorre steppe. De president heeft in Moskou de status van off shore zone geregeld voor zijn republiek. Deze status, die bedrijven belastingvoordelen biedt, moet investeerders lokken. Hopend op grote welvaart, durfde de president dan ook bij zijn verkiezing in 1993 iedere schapehoeder een mobiele telefoon te beloven.

Om Kalmukkië op te stuwen in de vaart der volkeren moest de republiek uit de anonimiteit komen. Daarom heeft Iljoemzjinov Elista gebombardeerd tot 's werelds schaakhoofdstad. Het spel is per presidentieel decreet uitgeroepen tot nationale sport. Na de schaakolympiade zal een Fide-afdeling blijvend in Elista worden gevestigd.

Maar dat is niet het enige wat de president doet om zijn republiek op de kaart te zetten. Een van de belangrijkste punten uit zijn verkiezingsprogramma was het naar Elista lokken van de gehele cast van Santa Barbara. In de republiek moest een aflevering van de Ame rikaanse soap worden opgenomen. Foto's van Iljoemzjinov en de Santa Barbara-acteurs zijn verkrijgbaar in het park achter het presidentieel paleis.

Iljoemzjinov regeert zijn deelrepubliek als een klein despoot, net als veel Russische gouverneurs. De politie is een instrument in hun handen. Ze hebben vaak gigantische persoonlijke belangen waaraan ze hun hele regio ondergeschikt maken. Ten tijde van de Sovjet-Unie gingen presidenten en gouverneurs op dezelfde wijze te werk. Net als vroeger zet Moskou nog steeds de toon. Wie echt zaken wil doen in de Russische hoofdstad, moet eerst langs burgemeester Joeri Loezjkov. En dat kost geld. Net als Loezj kov voelen veel lokale machthebbers zich inmiddels te groot voor hun stad of regio en laten hun oog op het Kremlin vallen. Maar in tegenstelling tot Iljoemzjinov, die heeft aangekondigd kandidaat te zijn in 2000 bij de presidentsverkiezingen, zeggen ze dat niet altijd hardop.

Iljoemzjinov zet strakke paden uit voor de Kalmukken. Wee het gebeente wie daar van afwijkt. “Als ik zie dat de massa beweegt in een richting die ik heb aangegeven, grijp ik niet in. Maar er moeten, als zij afwijkt van wat ik wil, harde maatregelen worden genomen. Dan rollen er koppen,” verklaarde de president onlangs.

Van Lairsa Joedina's krant, Sovjetskaja Kalmukkie, zal nog één nummer verschijnen. Dan is het geld op. “De eerste jaren waren de mooiste,” aldus haar weduwnaar. “Tijdens de perestrojka kon je alles schrijven. Maar de ellende begon in 1994 toen Iljoemzjinov kwam. De vrijheid werd toen begraven.”

VERVOLG OP PAGINA 2

Het lijk in Kalmukkië VERVOLG VAN PAGINA 1

De redactie werd het werk onmogelijk gemaakt en van het ene pand naar het andere gejaagd.

Computers werden geconfisqueerd en versleept naar de presidentiële administratie.

Het was verboden om te adverteren in de krant of een abonnement te nemen. Losse nummers werden in beslag genomen. Drukkerijen in Kalmukkië sloten hun deuren voor Joedina. Daarom werd het dagblad buiten de republiek vervaardigd, in onder meer Volgograd.

“Ze zal wel in Volgograd zijn”, kreeg Gennadi te horen toen hij zijn vrouw bij de politie als vermist wilde opgeven. “Dat kan niet, zei ik, ze was op slippers.” Die zijn later nog teruggevonden. Omdat de politie niet thuis gaf, wendde Gennadi zich tot de lokale afdeling van de FSB, de opvolger van de KGB. Daarmee onderhielden de Joedins redelijke contacten. Ook de federale veiligheidsdienst koesterde het nodige wantrouwen tegen de lokale autoriteiten. Inmiddels zijn er enkele arrestaties verricht. Het hoofd van de FSB in Elista heeft Gennadi de mogelijke moordenaar getoond. De chef inlichtingendienst wees hem heimelijk aan op straat. De man stond een sigaret te roken met een politieagent. Gennadi meende de man direct te herkennen.

“Erger dan wat haar is overkomen kan niet,” zegt Joedin. Hij kijkt verbaasd en verslagen tegelijkertijd. Hij begrijpt niet waarom zijn vrouw juist nu is vermoord. Eigenlijk kwam de moord op Joedina te laat, want er is al heel wat bekend over het Iljoemzjinovs ARIS-fonds. Een Russisch of buitenlands bedrijf mag zich in de Kalmukse off shore-zone registreren als het ten minste tienduizend gulden stort in het ARIS-fonds. Dat geniet vervolgens bijna complete vrijstelling van belastingen, aldus de Nieuwe Krant uit Volgograd.

“Dat is niet waar”, zegt de Kalmukse parlementsvoorzitter Konstantin Maksimov. Alle federale belastingen worden volgens hem netjes afgedragen, er gelden slechts beperkte kortingen op lokale belastingen.

In het ARIS-fonds zit 37.5 miljoen roebel (12.5 miljoen gulden). Geregistreerd zijn drieduizend bedrijven. Daaronder bevinden zich niet alleen de grootste Russische bedrijven zoals Loekoil en de bank Menatep. Ook bedrijven uit Duitsland, België en Italië zwichten voor de verleiding van het Kalmukse belastingparadijs.

In Moskou is het reilen en zeilen van het fonds niet onopgemerkt gebleven. Vorig jaar startte procureur generaal Skoeratov een onderzoek naar ARIS. Al gauw werd duidelijk dat een aantal belangrijke documenten niet voorhanden was bij het agentschap in Elista. Die moesten vanuit het Moskouse ARIS-kantoor komen. Maar aankomen deden ze nooit. Gestolen onderweg, heette het. Vervolgens werd duidelijk dat ARIS niet alleen kantoren in Moskou en Elista had, maar in 28 Russische regio's. De moeite werd niet genomen die allemaal af te stropen. Het onderzoek verwaterde.

De reden is wellicht te zien op een foto van Iljoemzjonov die valt te bewonderen bij dezelfde fotostal achter het presidentiële paleis. Op die foto staat Alexander Potsjinok, de vorige chef van de Russische belastingdienst, die van de Kalmukse president een paard cadeau krijgt. De Nieuwe Krant veronderstelt verder dat Moskou Iljoemzjinov niet al te veel lastig valt, omdat hij er bij de laatste verkiezingen voor zorgde dat Kalmukkië bijna unaniem voor president Boris Jeltsin stemde.

Doordat veel sporen terug voeren naar Mos kou vermoedt de Russische pers dat de moord op Joedina nooit zal worden opgelost, net als de moorden op andere journalisten in dit land. Voorlopig zit Moskou Iljoemzjinov echter flink op de huid. Jelstin liet direct na de moord weten dat de lokale autoriteiten misschien niet helemaal zijn te vertrouwen. De Doema, het Russische parlement, heeft een nieuw onderzoek gelast naar de Kalmukse financiën van de laatste drie jaar.

In plaats van te vitten zou Rusland Kalmukkië dankbaar moeten zijn, zo vindt de Kalmukse minister van cultuur Nikolaj Sandjiev. “Wij hebben het schaak naar Rusland gebracht.” Volgens de minister Sandjiev komt de denksport niet uit India, zoals algemeen wordt aangenomen, maar uit Mongolië. “De tactiek van Dzjengis Khan was gebaseerd op het scha ken,” stelt Sandjiev.

Iljoemzjinov is de oude Kalmukse schaaktraditie weer nieuw leven aan het inblazen. Schaken is een verplicht schoolvak. Iedere Kalmukse gezagsdrager verklaart dol te zijn op schaken. Maar in de hoofdstad is bar weinig te merken van deze grote Kalmukse liefde. De negenjarige Vita heeft schaakles, maar vertelt met een pruillip liever te kaarten. Een serveerster in een van de grotere cafés aan de Lenin straat zet grote ogen op als haar wordt ge vraagd om een schaakbord. De fotoverkoper achter de presidentiële administratie glimlacht als hem wordt gevraagd naar zijn laatste potje schaak. “Interesseert me niet, leuk voor de kinderen.”

Schaken is goed voor de hersenen en houdt jongeren af van vandalisme, rechtvaardigen Kalmukse functionarissen de hevige propaganda voor het spel. Schaken, moet net als het boeddhisme het vacuüm vullen dat is ontstaan na het verdwijnen van het communisme. “Schaken en boeddhisme zijn bovendien een deel van onze cultuur,” aldus Sandjiev. “Boeddhisme geeft de Kalmukken veel.” Maar wat het geloof precies voor hem betekent, kan Sandjiev moeilijk uitleggen. Kalmukse politici praten liever over de nieuwe boeddhistische tempel buiten de stad en het volgende - derde - bezoek van de Dalai Lama, dan over het geloof zelf.

In de boeddhistische tempel buiten Elista wordt de laatste hand gelegd aan enkele wandschilderingen. In een klein zaaltje op de tweede verdieping weerklinken de monotone gebeden van monniken, waarvan enkelen uit Tibet afkomstig zijn. Tenzin Dookde (61) is een van hen. Hij brengt de Kalmukkiërs de beginselen van het boeddhisme bij. Het geloof van zijn Kalmukse broeders noemt hij “een gesloten bloem die nog moet ontluiken”. Dookde is blij dat de president al het mogelijke doet om het geloof te verbreiden.

Verscheidene bushaltes in Elista worden gesierd met grote foto's van Iljoemzjonov en de Dalai Lama. Het heeft er veel van weg dat het Boeddhisme er vooral is om Iljoemzjinov te doen ontluiken. Hij zei onlangs: “Toen zaken doen mij te beperkt werd, ging ik in de politiek. Toen de republiek mij te klein werd, ging ik de Fide in. In de Fide heb ik binnen twee jaar bereikt wat ik wilde bereiken, ik heb de organisatie vooruit geholpen. Nu moet ik verder. Als het presidentschap niet lukt, ga ik misschien de religie in. Dat is ook grote politiek.” Welke geloofsgemeenschap hij zou willen leiden, weet Iljoemzjinov nog niet. “Misschien het katholicisme of het boeddhisme, dat hangt van de omstandigheden af.”

“Iedereen weet hoe de president steelt”, zegt Gennadi Joedin. Dat was al duidelijk voordat Larisa, zijn vrouw werd vermoord. Joedin duikt onverwacht op in de vertrekhal van het 'vliegveld' van Elista. Temidden van tientallen landgenoten wil Joedin op geen enkele manier laten blijken dat hij me kent. Pas als de hal leeg is, komt hij op ons af en geeft een stil teken van verstandhouding door mijn tassen naar het vliegtuig te dragen. Ook hij vertrekt naar Moskou.

Deel dit artikel