Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het kapitalisme is hopeloos geflopt

Home

Leonie Breebaart en Lidwien Dobber

Paul Mason: 'Het kapitalisme behandelt mensen als dingen. Voor velen heeft het werk dat ze doen geen enkele waarde meer.' © Mark Kohn
interview

Na Thomas Piketty heeft links een nieuwe spreekbuis. De Britse journalist Paul Mason krijgt veel gehoor met zijn plan voor een post-kapitalistische maatschappij. In zijn toekomst is automatisering juist deel van de oplossing.

Het omslag van Paul Masons 'Postkapitalisme' lijkt verdacht veel op dat van de bestseller van Thomas Piketty 'Kapitaal in de 21ste eeuw'. De mannen hebben dan ook iets gemeen: beiden bezetten de linkerhoek van het politieke veld. En in zijn vaderland, Groot-Brittannië, veroorzaakte Masons boek bijna evenveel reuring als Piketty. Sommige critici kraakten zijn werk, anderen zien het als een gedurfde visie op arbeid - en op het probleem van uitbuiting en lagelonenpolitiek, dat door automatisering en globalisering steeds moeilijker op te lossen lijkt.

Mason schetst een toekomst waarin automatisering juist deel van de oplossing is. Tweeduizend jaar lang heeft het kweken van appels zich aan volledige automatisering weten te onttrekken, zegt hij. Maar nu niet meer. Als we dat willen, dan stappen we op een machine af, laten een appel zien en zeggen 'produceer er hier duizend van'.

De machine gaat op zoek naar informatie, ze analyseert alle gegevens van elke appelgaard ter wereld die zij kan vinden, duikt in de relevante literatuur en bekijkt eens een filmpje. Gewapend met haar kennis zet de machine andere apparaten aan het werk. Die planten appelboompjes, drones bewateren ze en sproeien pesticiden over de jonge vruchten. Een sensor weet precies wanneer een appel rijp is. Dan, 'zachtzinnig alsof het gebeurt met menselijke vingers', plukt een oogstmachine de appel. En die smaakt heerlijk.

Lees verder na de advertentie
Dan, 'zachtzinnig alsof het gebeurt met menselijke vingers', plukt een oogstmachine de appel. En die smaakt heerlijk

"Ja, er is alle reden om hier bang van te worden", zegt Mason. Want de appelboer, zijn vaste kracht en het clubje Polen dat bijspringt tijdens de oogst zitten zo allemaal zonder werk. En of we ons wereldbeeld nu baseren op linkse utopieën of ons thuis voelen bij de kapitalistische moraal, het idee dat een ieder zich inspant en zo zijn boterham verdient staat centraal in ons denken.

In dat van Mason niet meer. De Britse journalist heeft zijn angst bezworen en 'een rationeel plan bedacht hoe we werk kunnen herverdelen'. En hoe we, in een klap, een einde kunnen maken aan de kapitalistische ordening van de maatschappij. "Want het kapitalisme is hopeloos vastgelopen. En de neo-liberale kapitalistische elite, vooral in Europa, is blind. Die laat de wereld nog te pletter slaan als we die niet van haar afnemen."

De Britse journalist heeft zijn angst bezworen en 'een rationeel plan bedacht hoe we werk kunnen herverdelen'

Masons plan is dan ook verre van vrijblijvend. Zijn boek 'Postkapitalisme, een gids voor de toekomst' waarin hij zijn visie vastlegt, schreef hij expres in economentaal, zegt hij. Zodat 'beleidsmakers en zelfs centrum-rechts het kunnen volgen'. "Maar ik richt mij tot centrum-links. Mijn boodschap: eindelijk komt er een einde aan jullie 25 jaar van niet weten wat je wilt." Met Mason's boek in de hand kan links doen wat het altijd al heeft nagestreefd: de mensheid bevrijden van economische wetmatigheden.

"Mijn punt is: voor veel mensen heeft het werk dat ze doen al geen enkele waarde meer", zegt Mason, op bezoek in Amsterdam nu zijn boek in Nederlandse vertaling is verschenen. Automatisering kan hem niet snel genoeg gaan. Het failliet van het kapitalisme blijkt alleen al uit het feit dat dat juist het omgekeerde doet.

Het laat machines niet het werk doen, het behandelt mensen als dingen. "Toen ik jong was, was een autowasserij een machine. Nu, in Groot-Brittannië, zijn het vijf mannen met poetsdoeken. Die mannen verdienen zo weinig en kunnen zo makkelijk op straat worden gezet, dat er geen enkele stimulans is om een machine aan te schaffen. En zo scheppen we miljoenen banen die helemaal niet hoeven te bestaan."

Politici zijn er toch beretrots op dat ze zo de werkloosheid omlaag weten te brengen?
"Geheel ten onrechte. Wat je verdient met zo'n baan hangt er niet vanaf of je goed bent in je werk of dat je er een potje van maakt. De markt doet zijn werk niet. Je krijgt gewoon wat je minimaal nodig hebt om van te leven."

Maar je hebt tenminste een baan.
"Dat is de keuze die het neo-liberalisme vooral de jonge generatie laat: of je werkt in een hoogst onzeker, laagbetaald baantje, of je werkt niet. Het loon is zo laag dat niemand verwacht dat je ook maar enig resultaat aflevert. Schoonmakers melden per sms aan hun hoofdkantoor dat ze zijn aangekomen in het snelweghotel waar ze werken. Ze vegen en boenen een paar uur, zien nooit een leidinggevende, melden zich per sms weer af en zetten hun bezem tegen de muur.

Of het schoon is zal die leidinggevende op dat hoofdkantoor een zorg zijn. Die wil uren schrijven en in rekening brengen. En de werknemers van het hotel? Die kan het ook niet schelen. Die verdienen zelf ook het minimumloon. Neo-liberalisme smeedt een soort medeplichtigheid tussen mensen die elkaar eigenlijk de maat moeten nemen."

Of je werkt in een hoogst onzeker, laagbetaald baantje, of je werkt niet

"Maar sommigen van ons", zegt hij, "wij snappen het. Wij zien dat het kapitalistische model niet meer te repareren is."

Wie zijn dat?
"Nou, niet de mensen tussen de dertig en de zestig. Die zijn door het neo-liberalisme volledig op de knieën gedwongen."

U bent 56...
"Ja, maar ík ben niet verslagen. Ik heb me door mijn nederlaag en depressie heen gevochten."

Op wie vestigt u uw hoop dan?
"Op de generatie onder de dertig. UK Uncut is een mooi voorbeeld van wat die generatie doet. Die begon in 2010 een anarchistisch geïnspireerde campagne om belastingontwijkende multinationals te dwingen wél geld af te dragen aan de Britse fiscus. Gewoon zeven man in een café, die besloten Starbucks te bezetten.

Al snel waren het dertig groepen, die sit-ins hielden bij een bank als HSBC, bij een apothekersketen die geen belasting betaalde. Heel creatief allemaal, ze verkleedden zich als artsen, deden maffe dingen. Nooit gewelddadig. Na drie weken waren er al zeventig groepen over heel Groot-Brittannië. Ze gingen viral. En binnen een jaar betaalden al die bedrijven meer belasting."

Ik ben niet verslagen. Ik heb me door mijn nederlaag en depressie heen gevochten

Wat hebben zij op anderen voor?
"Het zijn individuen in het netwerk, in feite het 'verheven proletariaat' waar Marx het over had. Tegelijkertijd gebroken en verbeterd: ze hebben niet de hiërarchische loyaliteiten van mijn vaders generatie dus ze binden zich niet zo makkelijk, wat het lastiger maakt om iets te bereiken.

Aan de andere kant tolereren zij het misbruik van hiërarchische verbanden niet zomaar. Het zijn mensen van het goede leven, die het beter willen hebben dan hun ouders. Zoals tot nu toe elke generatie in het kapitalistische systeem dat heeft gehad. Maar zij weten dat hun geen beter leven wacht en dat zet ze aan om nieuwe oplossingen te zoeken."

Maar Mason gaat veel verder dan de jongeren die afdwingen dat bedrijven zich voegen naar de regels. Hij wil de bestaande ordening op zijn kop zetten.

Mason pleit voor een 'mondiaal instituut of netwerk' dat met alle data die overal ter wereld al zijn verzameld een simulatie maakt van hoe de economie in elkaar steekt. Want de huidige economische modellen, betoogt Mason, doen geen enkel recht aan de complexe werkelijkheid.

Waarom zou je het werk van het Internationaal Monetair Fonds niet combineren met de kennis van vervoerbedrijven over wie er zoal de bus neemt? En waarom mag de wereld niet delen in wat supermarktketens of auto-dealers weten over hun klanten?

Dan duikt naast de redelijke burger, die domineert in economenland, ook de graaier en de extreem-links-stemmer op. Dán vang je werkelijkheid. En doe het open source; laat iedereen meedenken.

Mason pleit voor een 'mondiaal instituut of netwerk' dat met alle data die overal ter wereld al zijn verzameld een simulatie maakt van hoe de economie in elkaar steekt

Zodra we weten we hoe de economie zich gedraagt, kunnen we bouwen aan de postkapitalistische wereld die Mason voor ogen staat. Het financiële systeem moet worden 'gesocialiseerd' om te voorkomen dat de giftige mix van megaschulden, een vergrijzende bevolking en klimaatverandering de wereldeconomie vernietigt.

Staten krijgen daarin een centrale rol. Die moeten informatietechnologie gebruiken om gezondheidsproblemen, seksuele uitbuiting en slecht onderwijs uit te bannen. En vooral een wereld te creëren waarin werken vrijwillig is, waarin iedereen een basisinkomen krijgt en zich naar eigen inzicht nuttig maakt.

Wie gaan de staat tot die ommezwaai aanzetten? Alles wat UK Uncut deed was zorgen dat bedrijven zich aan de regels houden...
"Er zijn voorbeelden. De Grieken hebben vorig jaar Syriza aan de macht geholpen."

Maar Syriza won de verkiezingen omdat de Grieken na jaren van crisis volstrekt radeloos waren. Is Verelendung, om het in Marxistische termen te houden, voorwaarde voor postkapitalisme?
"Crisis bedoel je? Nou, die zul je krijgen. Kijk hoe de economie stagneert. Luister naar centrale bankiers. Draghi waarschuwt voor deflatie die rampzalig kan uitpakken. Maar een voorwaarde? Ik hoop het niet. Syriza is een voorbeeld, Podemos in Spanje is een ander. En de ring om de nieuwverkozen leider van de Britse Labour Partij, Jeremy Corbyn, zijn de studenten uit UK Uncut. De kern rond de Amerikaanse presidentskandidaat Bernie Sanders komt uit Occupy. Dat is anti-hiërarchisch, post-socialistisch links.

Crisis bedoel je? Nou, die zul je krijgen

"Ze zijn klein, maar Corbyn runt de Labour Partij, Sanders kan president worden, Podemos haalde 20 procent van de stemmen en Syriza runt Griekenland. Dus ik heb hoop."

Schuurt dat niet, die anti-hiërarchische netwerkindividuen met staatsmacht?
"Mijn these is zowel een kritiek op het neo-liberalisme als een visie op de maatschappij die we kunnen bouwen. De overgang, zeker in de crisis die wij hebben laten ontstaan, wordt heel lastig.

"Om sociale rechtvaardigheid te beschermen, moeten we wellicht een homeopathische dosis van nationaal belang injecteren. Om 40.000 banen in de Britse staalindustrie te beschermen, die verloren dreigen te gaan nu Tata Steel van zijn fabrieken af wil, moet je de staalindustrie nationaliseren. En er dan heel snel coöperaties van maken.

"Tenzij wij de macht grijpen - en dat bedoel ik niet als Lenin, maar via verkiezingen - vrees ik dat het mondiale systeem in chaos uiteenvalt. Ja, ik maak me zorgen. Ik neem mijn eigen voorspellingen heel serieus."

Paul Mason, 'Postkapitalisme, een gids voor de toekomst', Vert. Menno Grootveld. De Bezige Bij, 333 blz. € 29,90

Deel dit artikel

Dan, 'zachtzinnig alsof het gebeurt met menselijke vingers', plukt een oogstmachine de appel. En die smaakt heerlijk

De Britse journalist heeft zijn angst bezworen en 'een rationeel plan bedacht hoe we werk kunnen herverdelen'

Of je werkt in een hoogst onzeker, laagbetaald baantje, of je werkt niet

Ik ben niet verslagen. Ik heb me door mijn nederlaag en depressie heen gevochten

Mason pleit voor een 'mondiaal instituut of netwerk' dat met alle data die overal ter wereld al zijn verzameld een simulatie maakt van hoe de economie in elkaar steekt

Crisis bedoel je? Nou, die zul je krijgen