Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het houten schip van Theseus

Home

Rene van Woudenberg

René van Woudenberg, hoogleraar ken- en zijnsleer, leidt tweewekelijks een oefening in het denken.

Theseus is de kapitein van een schip dat is gebouwd uit honderd houten planken. Wanneer hij met zijn schip de haven uitvaart, geeft hij aan de scheepstimmerman de opdracht om elke dag een houten plank te vervangen door een aluminium plank. De timmerman begint al gelijk en dus vaart er op de eerste dag een schip op de Middellandse zee -want daar speelt zich dit af- met één aluminium plank. Op de tweede dag vaart er een schip met twee aluminium planken, op de derde dag een schip met drie aluminium planken, enzovoorts. Na honderd dagen loopt Theseus met zijn schip de haven weer binnen. Vraag: is het schip waarmee Theseus de haven uitvoer hetzelfde schip als het schip waarmee hij nu de haven binnenloopt?

Dat is nog niet zo eenvoudig. Aan de ene kant kun je zeggen: het schip dat de haven uitvoer was een constructie van houten planken, maar het schip dat de haven binnenloopt een constructie van aluminium planken. Dus gaat het hier om twee verschillende schepen. Aan de andere kant kun je ook zeggen: Theseus is honderd dagen op zee geweest, hij heeft steeds een schip onder zijn voeten gehad en is nooit overgestapt op een ander schip. Dus gaat het hier om één schip.

Het probleem waarvoor we hier staan kun je heel eenvoudig formuleren: overleeft dat schip de gestage vervanging van planken? Of, zoals filosofen het zullen verwoorden: heeft dat schip identiteit door de tijd heen?

Nu zou iemand kunnen denken: als de eerste houten plank vervangen is door een aluminium plank, dan hebben we nog steeds te maken met hetzelfde schip. Immers, de verandering is zo gering dat het onzin zou zijn om te zeggen dat we met een ander schip te maken hebben. Maar wanneer de helft van de houten planken is vervangen, ja, dan hebben we met een ander schip te maken.

Ik vermoed dat iedereen wel inziet hoe problematisch deze gedachtegang is. Het lijkt immers volstrekt willekeurig om te zeggen dat we na vervanging van één plank nog met hetzelfde schip te maken hebben, maar na vervanging van vijftig planken niet meer. Waarom zou de grens bij vijftig liggen en niet bij 49 of 47? En in zoverre we denken dat het aluminium schip nooit hetzelfde schip kan zijn als het houten schip, is er maar één uitweg, die zowel niet-willekeurig als consequent is: zeggen dat na elke vervanging van een plank, er een ander schip is ontstaan. Natuurlijk, het schip na de vervanging van een plank lijkt sterk op het schip voorafgaande aan die vervanging. Maar het is een ander schip. Het schip van Theseus heeft geen identiteit door de tijd. Wat we het schip van Theseus noemen, is in feite een hele serie schepen.

Als je dit zo ziet, heeft dat vergaande consequenties. Want wat geldt voor het schip van Theseus, geldt ook voor vliegtuigen, auto's, planten, dieren, stenen en menselijke lichamen: ook zij wisselen voortdurend van delen - door reparatie, snoei, groei en chirurgische ingrepen. En als we niet-arbitrair en consequent willen zijn, dan zullen we moeten zeggen dat ook deze dingen geen identiteit door de tijd hebben maar dat we hier te maken hebben met hele series van zaken die elkaar opvolgen. Deze conclusie verontrust me diepgaand. Het kan toch niet zo zijn dat er niets hetzelfde blijft door de tijd heen? Daarom ben ik zeer geïnteresseerd in een manier van denken die me aan deze conclusie kan doen ontsnappen.

Eén zo'n manier is de 'theorie van temporele delen'. Die theorie zegt: zoals het schip van Theseus ruimtelijke delen heeft - de honderd planken waaruit het is opgebouwd - zo heeft het ook temporele (tijdelijke) delen. Wat een temporeel deel is kan ik het beste als volgt duidelijk maken. Als ik naar een foto van het Paleis op de Dam kijk die op 1 januari 2003. gemaakt is, dan, zegt deze theorie, zie ik niet het Paleis op de Dam, maar slechts een deel ervan, namelijk een temporeel deel, en wel wat ik maar noem 'het 1 januari 2003 deel van het Paleis op de Dam'. Toegepast op het schip van Theseus: de planken waaruit het schip is opgebouwd hebben temporele delen. Op de eerste dag van de vaart wordt de eerste houten plank (laten we hem 'houten plank nummer 1' noemen) vervangen door een aluminium plank (laten we die 'aluminium plank nummer 1' noemen). Betekent dit nu dat houten plank nummer 1 eerst deel was van het schip, maar na de eerste dag niet meer? Nee, zegt deze theorie. Wat het geval is: het dag 1-deel van houten plank nummer 1 is deel van het schip van Theseus, maar niet het dag 2-, dag 3-, dag 4-, dag 100-deel van die plank. Wat we 'het schip van Theseus' noemen, is volgens deze theorie niets anders dan de verzameling van alle temporele delen van het schip. En die verzameling verandert nooit. Waarom niet? Omdat het schip die verzameling is. Het schip blijft dus aan zichzelf gelijk gedurende zijn gehele bestaanscarrière en heeft dus datgene waarnaar we op zoek waren: identiteit door de tijd.

Dit vind ik een fascinerende theorie. Toch aanvaard ik haar niet. Ze heeft namelijk een absurde implicatie. Want als deze theorie waar is, betekent dat dat er nooit iets verandert. Hoezo? Wel, ik zei het al: het schip is een verzameling temporele delen. En die verzameling verandert nooit. Dus verandert het schip nooit, hoe vaak men ook zijn planken vervangt. Om deze reden heeft een Amerikaanse filosofe ooit gezegd dat deze theorie idioot is. Ik ben het met haar eens.

Wie, zoals ik, geïnteresseerd is in een manier van denken waarin ruimte is voor de identiteit van dingen door de tijd, maar die niet impliceert dat er nooit iets verandert, moet dus verder zoeken.

Deel dit artikel