Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het glazen plafond van Tanja Nijmeijer

Home

Ally Smid

Beatrice de Graaf. © Maartje Geels
Interview

Een vrouw die actief is in een terreurbeweging roept heel andere emoties op dan een man. Terrorisme-expert Beatrice de Graaf: 'Van een vrouw schrik je meer.'

Fascinatie voor het kwaad heeft ze altijd gehad. Als je ervan uitgaat dat mensen tot alle kwaad geneigd zijn - niet zo verwonderlijk na een orthodox-protestantse opvoeding -, hoe leg je dat kwaad dan aan banden? Wie bepaalt welk gezag moreel geoorloofd is en hoe verandert dat door de tijd heen?

Hoogleraar Beatrice de Graaf (36) bestudeerde jarenlang nazi's en de Stasi en is sinds een aantal jaren geboeid door het internationaal terrorisme. In haar boek 'Gevaarlijke vrouwen' dat komende week verschijnt, portretteert ze tien terrorismeverdachten, van Ulrike Meinhof (Rote Armee Fraktion), Bernardine Dohrn (VS, militant burgerrechtenactiviste) en Malika el Aroud (Belgisch-Marokkaanse djihadiste die dicht bij Bin Laden zat), tot neonazi Beate Zschäpe, die onlangs werd aangeklaagd voor tien moorden. Vrouwelijke lone wolves als Anders Breivik kwam De Graaf niet tegen. Vrouwen blijven binnen terroristische groepen vaak hangen in familie- en vriendschapsrelaties.

Zo ook Tanja Nijmeijer, die al jaren in de Colombiaanse jungle zit met haar marxistisch-leninistische Farc-kameraden. Zij is een van die terroristes in De Graafs boek die aanvankelijk steeds als naïef meisje is afgeschilderd, terwijl ze al jaren aan het radicaliseren was.

Het schone, het ware en het goede
Ze past goed bij het ideaalbeeld dat wij al sinds de Oudheid nastreven: het schone, het ware en het goede. Tanja is het meisje met het aandoenlijke Twentse accent dat haar verzetservaring opdeed onder krakers en eigenlijk onschuldig gebleven is - want hoe kan deze leuke, naturelle vrouw het slecht met iemand voor hebben? Hoe kan zoiets schoons nou niet waar en goed zijn?

Beatrice de Graaf: "Terroristische vrouwen worden zelden of nooit objectief beoordeeld om wat ze hebben gedaan. Ze worden neergezet als extreem gevaarlijk, of juist gebagatelliseerd. Er bestaan maar twee opties: vrouwen zijn moeders, geliefden en voortbrengers van leven, of ze zijn verleidsters, avonturiers, of volstrekt verdorven om die weg van het geweld te kiezen. Die collectieve reflexen zie je steeds terug. Daar spelen terroristische organisaties zelf ook mee. Tsjetsjeense rebellen en Palestijnse organisaties hebben daarom juist vrouwen ingezet, ook als zelfmoordterrorist, om de wereld te laten schrikken."

In het geval van Tanja Nijmeijer lijken we ook wel betoverd te willen worden.

"Ja, we maken haar schattiger dan ze is, met die baret, een stout buurmeisje, noemde Tubantia haar, en een dekselse Denekampse. Maar nog steeds weten veel Nederlanders niet dat Colombia inmiddels een democratie is."

"Stel dat Tanja in Nederland aanslagen had gepleegd op het openbaar vervoer, iets wat de Farc zelf in het dossier over Tanja schrijft, en waarbij mensen zijn omgekomen. Stel dat ze hier politici had ontvoerd, en had goedgekeurd dat vijanden werden geëxecuteerd, dan zouden de reacties wel anders zijn."

Ze identificeert zich met Che Guevara.

"Met hem kan zij zich in de verste verte niet meten. Guerrillaleider Che Guevara vocht in Bolivia en op Cuba tegen dictatoriale regimes, dat waren andere tijden. Ik vraag me trouwens af wat Tanja's feitelijke invloed is binnen de Farc, ze is het pr-kanon, niet een van de onderhandelaars. Ze zegt nu: 'Onze strijd kan ook via de politiek gestreden worden.' Dat hadden de Farc en Tanja tien jaar geleden, tijdens de onderhandelingen toen, ook kunnen bedenken, dat had veel slachtoffers gescheeld."

U beschrijft het leven van nog zo'n onschuldig meisje, de nu 59-jarige Lidwina Janssen.

"Dat speelde in de jaren zeventig. Zij was een jonge vrouw uit een streng katholiek milieu in Breda die betrokken raakte bij het Volksfront voor de bevrijding van Palestina, de PFLP, en hen zou helpen een vliegtuig te kapen. Het feest ging niet door, ze werd in Tel Aviv opgepakt en door de Israëlische geheime dienst Mossad onder handen genomen. In de Nederlandse media werd zij ook als 'naïef meisje' beschouwd, dat er via haar vriendin in was gerold. Door het uitblijven van publieke verontwaardiging kon ze terug naar haar familie en in de anonimiteit verdwijnen."

Dat lukte Ulrike Meinhof niet, in de anonimiteit verdwijnen.

"Nadat zij met Gudrun Ensslin in mei 1970 Andreas Baader had bevrijd, die door de politie was opgepakt, stond alleen haar foto de volgende dag op alle billboards: Gezocht, 10.000 Deutsche Mark beloning. Ulrike Meinhof werd gezien als staatsvijand nummer 1, de Killer-Girl. Terwijl zij toen nog geen wapen had aangeraakt, ze was nog steeds de intellectueel van de Raf. Baader en Ensslin waren de grote aanstichters."

"Dat was voor politie en justitie een gemiste kans, die zagen haar als hysterisch, keken niet naar de feiten. We zullen het nooit zeker weten, maar wellicht had Meinhof nog kunnen terugkeren naar huis, naar haar twee dochtertjes, maar doordat politie en justitie zo'n campagne tegen haar openden, was die weg afgesloten. Meinhof koos toen pas echt voor het geweld. Ze ging in linkse kringen de geschiedenis in als martelaar voor de revolutie, in de pers bleef ze voortleven als ontaarde moeder. Haar dochter Bettina droeg aan die beeldvorming bij door haar frustraties van zich af te schrijven."

Waarom was Meinhof zo geliefd bij Nederlandse linkse intellectuelen? Ze gingen zelfs naar haar begrafenis in Berlijn.

"Veel van hen zagen, net als de Raf-leden zelf, allerlei fascistoïde tendensen in Duitsland de kop opsteken: links werd onderdrukt, net als onder de Duitse bezetters. Sommige historici beschreven het als een inhaalslag van jonge Nederlanders om het verzet nog even dunnetjes over te doen. Ze vergaten daarbij dat Duitsland inmiddels wel degelijk een democratie was. Meinhof was voor veel vrouwen een rolmodel dat al jaren onvermoeibaar vele misstanden aan de kaak had gesteld. Toen ze in 1976 zelfmoord pleegde in haar cel, werd gezegd dat de staat haar had vermoord. In Nederland waren er genoeg mensen die dat geloofden. Deze maand kwam de Duitse vertaling uit van het boek van historicus Jacco Pekelder, 'Sympathie voor de Raf' (2007). De titel? 'Ich liebe Ulrike'."

U werd geboren in het jaar van haar dood. Kon u zich in Meinhof inleven?

"Vijf jaar geleden schreef ik voor het eerst over haar. Over haar dochters, een tweeling, haar man die chronisch vreemdging, zodat zij bij hem wegging. Ze verhuisde in 1968 van Hamburg naar West-Berlijn. Ze zat daar, kon geen oppas vinden, was gefrustreerd. Ik had toen net mijn eerste kind, en ik herkende die stress dat je je hoofd niet kunt vrijmaken, dat je bang bent voor altijd aan huis gekluisterd te zijn. Meinhof wilde niet alleen moeder en intellectueel zijn, maar ook revolutionair strijdster. Moederschap en terrorisme blijven fascinerend. Wat moet er gebeuren voordat je als moeder je kinderen opgeeft?"

De schokkendste kinderpassage in uw boek vond ik de Winnie de Poehboekjes die de vierjarige zoon van Bernardine Dohrn haar door de tralies aangeeft. Hij wil voorgelezen worden.

"Zij was, in de jaren zeventig, in de Verenigde Staten, een paar jaar lang de meest gezochte blanke vrouwelijke terrorist. Ze vocht tegen raciale misstanden namens de Weathermen-beweging. Maar ze had nog nooit een wapen vastgehouden, net als Ulrike Meinhof voor die echt 'doorbrak'. Dohrn kwam vanuit de studentenbeweging op, was een mooi rijkeluismeisje en behoorde later tot de kennissenkring van de Obama's in Chicago. Ze moest in 1982, toen ze haar leven net weer een beetje op orde had, nog de cel in. Dat was moeilijk voor haar kinderen. Die waren klein toen het gezin ondergronds moest leven, nu waren ze haar echt kwijt."

Begin deze maand klaagde het Duitse OM een van 'uw' tien vrouwen aan voor tien moorden: neonazi Beate Zschäpe.

"Bij haar zaak zie je goed hoe bepalend de beeldvorming was jegens neonazi's en jegens vrouwen. West-Duitsland heeft sinds de Tweede Wereldoorlog het klassieke rechts-extremisme heel goed in de peiling, maar onderkende te weinig de opkomst van losse netwerken, van kleine cellen radicaliserende en extreem gewelddadige jongeren. Het was de wet van de remmende voorsprong: heel veel geld steken in informatievergaring, maar nieuwe uitingen van dit extremisme over het hoofd zien. Intussen ontstonden er in grote delen van de voormalige DDR, waar veel werkloosheid heerste - zoals in Jena, waar Zschäpe vandaan kwam - grote enclaves waar het rechtse gedachtengoed buitengewoon goed kon gedijen. Op crèches en basisscholen werd de haat tegen buitenlanders ronduit gepropageerd. In die kringen konden Beate en haar twee handlangers hun moorden voorbereiden op vooral Turkse middenstanders. Lang dacht men in veiligheidskringen: als een man met radicale sympathieën trouwt, dan staakt hij de strijd wel. Maar als die vrouw ook extremistisch is, dan is er geen houden meer aan. De rol van vrouwen werd ernstig onderschat."

Zschäpe zit de rest van haar leven in de cel. Net als 'geloofsgenoot' Anders Breivik in Oslo. Hij schreef haar in mei een brief. Ongelofelijk eigenlijk dat dat kan.

"Ja, als ze willen, kunnen ze penvrienden worden. Het is niet duidelijk of zij hem heeft geantwoord. In die brief zegt hij dat hij haar en haar anticommunistische organisatie tegen het Europese multiculturalisme steunt. Hij biedt haar aan lid te worden van zijn nationalistische revolutionaire netwerk."

Welke rol speelt seksualiteit in de beeldvorming van terroristes?

"Bernardine Dohrn werd net als Nijmeijer door haar organisatie ingezet als sexy boegbeeld. Uit memoires en interviews blijkt dat ze er met velen een relatie had. Van Meinhof dacht men dat ook, terwijl dat niet het geval was. Ook hier gaat het vaak meer om de preoccupatie van politie, justitie en de media die in de jaren zeventig vrouwelijke terroristen als 'excessen van het feminisme' afschilderden. In werkelijkheid hebben vrouwen binnen een terroristische organisatie meestal minder macht dan mannen. Bij de Farc is veertig procent vrouw. Daar worden de vrouwen volledig ondergeschikt gemaakt aan de mannen, ook letterlijk. 'Elke woensdag is het raak', schrijft Nijmeijer in haar dagboek, 'dan mag iedereen een sekspartner uitzoeken, mannen hebben de eerste keuze.' Vrouwen worden dus rondgereikt, terwijl mannen de macht hebben, een glazen plafond."

Seksuele uitbuiting kan ook ernstiger vormen aannemen. Vrouwen in djihadistische organisaties, zoals bij Al Kaida in Irak na de inval in 2003, die weduwe waren geworden, werden als waardeloos beschouwd. Die zijn 'goedkoop' om de strijd in te sturen. Zij worden zelfmoordterroristes, vaak zelfs op afstand, door mannen, bestuurbaar. Aan de andere kant was het djihadisme voor sommige vrouwen in en rond de Hofstadgroep juist een middel om zich te emanciperen, om status te verwerven. Maar dat idee past niet in ons westerse stereotiepe beeld van het moslimterrorisme.

Er is niks aan te doen, stelt De Graaf, dat bij het verschijnsel 'vrouwen in terroristische organisaties' emoties opspelen. Dat zal zo blijven, anders dan bij mannen. Wel kun je proberen die emoties eraf te pellen.

Is zij nou een kwaadaardig persoon, heeft zij nou echt bloed aan haar handen, zijn het de omstandigheden, is het de organisatie zelf die zo'n vrouw dwingt?

"Het maakt ook uit of je in Grozny, Tsjetsjenië woont of in Denekamp. In Denekamp heb je meer speelruimte om je op een andere manier in te zetten voor de goede zaak."

U stelt dat de Farc Tanja Nijmeijer niet levend laat vertrekken.

"Ja, dat schreef ik in 2010, maar het geldt opnieuw als de onderhandelingen mislukken en de organisatie weer de jungle in verdwijnt. Tanja heeft zelf gezegd dat ze haar leven heeft verbonden aan de Farc. Als de onderhandelingen misgaan, een fiftyfiftykans, dan moet ze terug en dalen haar levenskansen. De Farc-leiding is de afgelopen drie jaar gedecimeerd, zes van de zeven leiders zijn omgebracht. Je wordt niet zo oud in de jungle."

Beatrice de Graaf: Gevaarlijke vrouwen. Tien militante vrouwen in het vizier. Boom, Amsterdam; 208 blz. € 24,90

Wie is Beatrice de Graaf?
Hoe zou het echt zijn op een Engelse kostschool, dacht ze toen ze 16 was. Nam een paar weken vrij op het Christelijk College Groevenbeek in Ermelo en stapte op de hovercraft. Op haar 18de ging Beatrice de Graaf (Putten, 1976) op kamers in Utrecht om geschiedenis en Duits te studeren, en later ook in Bonn. Ze was 19 toen ze stage ging lopen in een Duits concentratiekampmuseum. Met haar opa luisterde ze altijd naar Duitse praatprogramma's op de radio. Als ze zich verveelde tijdens een logeerpartij, en ze had haar boeken uit, begon ze maar in Goethe. Thuis, na de kerkgang op zondag, pakte het hele gezin een boek en werd er gediscussieerd. Daar leerde ze wat concentratie is, toewijding, hard werken en intellectuele nieuwsgierigheid. Haar vader was geschiedenisleraar, haar moeder lerares Engels en opa docent Duits aan de Vrije Universiteit.

Prof. dr. De Graaf is hoogleraar conflict en veiligheid in historisch perspectief bij het Centrum voor terrorisme en contra-terrorisme in Den Haag. Voor de ChristenUnie stond ze in 2011 als zesde op de kandidatenlijst van de Eerste Kamer. De Graaf woont met man en drie kinderen in Utrecht.

Lees verder na de advertentie

 
Wie Nijmeijer een 'stout buurmeisje' noemt, bagatelliseert haar daden

Deel dit artikel