Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het gebeitelde koningschap van Beatrix

home

George Marlet en Wilfried van der Bles

Koningin Beatrix tijdens haar bezoek aan Oman vorig jaar. © ANP

De koningin van het Verenigd Koninkrijk blijft op haar troon tot haar  dood. De paus, eenmaal gekozen,  gaat eveneens door tot het einde. Een van God gegeven functie kun je immers zelf niet opgeven. De Oranjes  zien dat anders.

Er zijn maar twee koningen geweest die in het harnas zijn gestorven: Willem II en Willem III. De overige Oranjevorsten zijn er allemaal  voortijdig mee opgehouden.

In 2005 hield koningin Beatrix een  toespraak bij aanvaarding van  het  eredoctoraat dat zij kreeg van de  Leidse universiteit ter ere van  haar  25-jarig regeringsjubileum. Daarin  valt  op dat zij over het koningschap  spreekt als een ambt. Een ambt dat je  weliswaar door geboorte in de  schoot krijgt geworpen, maar dat je,  al dan niet, aanvaardt. En dat je na  verloop van jaren ook weer kunt opgeven, kennelijk. Dat hoef je niet aan  God over te laten.

Nuchter
Het getuigt van een nogal nuchtere  visie op de hoogste baan die in Nederland te verkrijgen valt, meer passend bij de republiek die Nederland  ooit was dan bij de monarchie die uit  die republiek is voortgekomen.

In haar Leidse toespraak, waarop  zij naar verluidt hoogstpersoonlijk  gezwoegd heeft - pas de veertiende  versie voldeed aan haar eisen - legt  koningin Beatrix de lat buitengewoon hoog. Heeft de koning zijn  ambt eenmaal aanvaard dan neemt  hij daarmee de verplichting op zich  'het respect voor de natie uit te dragen en de waardigheid van het koningschap te onderhouden'. Het is  de verantwoordelijkheid van de koning om 'als symbool van de continuïteit en schakel tussen verleden  en toekomst  ... het ambt in alle waardigheid ongeschonden door te geven  aan de volgende generatie'.

He Jula
Die waardigheid van het ambt: al  als jong meisje was Beatrix vast voornemens daar werk van te maken. Zij  zou het anders doen dan haar moeder Juliana die ooit door een Leidse  studiegenote op straat was begroet  met de kreet 'He, Jula'. Tot ontzetting van haar dochter Beatrix. Een  dergelijk gebrek aan decorum zou  haar niet overkomen. Een koning  hoort majesteitelijkheid uit te stralen.

Aan al te familiaire onderdanen  gaat het koningschap op den duur  ten onder, vond Beatrix al vroeg. Hella Haasse, die een portret van de  achttienjarige Beatrix schreef, signaleerde het toen al. Bij officiële verplichtingen voelt Beatrix zich '...niet  meer zichzelf, maar meer dan zichzelf, (zij) groeit in wat zij op dat ogenblik vertegenwoordigen moet. Zonder het te begrijpen is zij dan wat  men in haar wil zien'.

Kortom: geheel volgens de klassieke theorie over het koningschap  maakt Beatrix al op jonge leeftijd onderscheid tussen het ambt en haar eigen, biologische persoon met al haar  hebbelijkheden en onhebbelijkheden.

Het ambt dat zij draagt houdt zij  strikt gescheiden van haar privéleven dat zij dan ook als een terriër verdedigt. Je bent koningin, 24 uur per  dag. Dat is alleen vol te houden, als er  een minimale ruimte overblijft voor  een leven zonder verstikkend protocol. Niet voor niets verzuchtte ze:  'Eindelijk onder ons', toen ze met  vorstelijke personen rondvoer op  een boot in Griekse wateren. Dat is  vaak uitgelegd als een teken van arrogantie. Maar in feite was ze opgelucht dat het protocol - bedoeld om  mensen houvast te geven die niet behoren tot het kringetje van koningen en koninklijke hoogheden -  even niet van toepassing was.

Al teveel inkijk in privézaken doet  afbreuk aan het koningschap.  Schandalen binnen de familiekring  dienen om dezelfde reden 'onder  ons' te worden gehouden. De Oranjes vormen in Nederland vermoedelijk de enige familie waar een tante -  zijnde de koningin - bemoeienis  heeft met de partnerkeuze van neefjes en nichtjes. Margarita, de dochter  van haar zus prinses Irene, heeft er  van geweten, toen zij met Edwin Roy  van Zuydewijn op de proppen kwam. 

Bernhard
Het beruchte interview in de Volkskrant met Beatrix' vader prins Bernhard, waarin hij uit de school klapt  over het familieleven van de Oranjes  en zijn eigen amoureuze escapades,  was voor de koningin vanuit de optiek van de waardigheid van het koningschap niet minder dan een drama. Nog afgezien van het feit dat het  sowieso niet leuk is je vader zichzelf  postuum zo te kijk te zien zetten.

Huub Oosterhuis, een huisvriend  van het koninklijk gezin, heeft ooit  gezegd: om Beatrix te begrijpen  moet je haar zien als beeldhouwster.  Van jongs af aan is beeldhouwen Beatrix' grote passie. Bij het geschreven portret van Haasse staat een foto  waarin je haar in de weer ziet met  beitel en steen. Haasse noteert dat  Beatrix stevige figuren weet neer te  zetten: 'Haar mensen en dierenfiguren  staan met een breed onder-vlak  op de aarde, met zware knoestige poten of hoeven. (...)

Het totaal effect is  er een van een zoeken naar een zo  groot mogelijk raakvlak met de begane grond. Dat is toch niet louter en  alleen uit technische overwegingen  zo gedaan. Daarin moet zich iets uiten van haar eigen aard, van haar  voorkeur en verlangen naar contact  met de werkelijkheid. Zij zoekt naar  houvast, en maakt dat zelf, desnoods  ten koste van de aesthetica. Hoofdzaak is dat het staat, stevig staat.'

Zoals ze haar mensen- en dierenfiguren beeldhouwt, zo maakt Beatrix  ook van zichzelf een beeldhouwwerk: met het karakteristieke, stevige kapsel dat al sinds mensenheugenis haar hoofd siert, en haar brede  opgevulde schouders. Ze is een  vormgeefster en daar is ze buitengewoon trots op ook. Het zelfbeeld  waarvoor ze bewust heeft gekozen  maakt haar buitengewoon geschikt  voor staatsieportretten en als beeltenis op postzegels. Aan alles heeft ze  gedacht. En net als het protocol houvast geeft aan het volk, zo doet haar  verschijning dat ook: daar staat de  Majesteit, onmiskenbaar.

Zoals Beatrix met haar beitel meester wil zijn over de materie, zo wil ze  dat ook zijn over haar koningschap.

Bijl gaat erin
Ze gruwt van de lieflijke chaos aan  het hof van haar moeder. De bijl gaat  erin. Voortaan telt bij benoemingen  niet de afkomst, maar het vakmanschap. Een hofmaarschalk hoeft niet  per se van adel te zijn, als hij maar  heeft bewezen een tent te kunnen  runnen. Benoemingen zijn voortaan  gebonden aan een termijn. Ze is veeleisend voor haar personeel, eist  stiptheid en duldt geen fouten. De  aanspreektitel is Majesteit. Nieuwe  ambassadeurs laat ze met koetsjes  voorrijden bij paleis Noordeinde.

De afstand die ze zo tot het volk  creëert begint begin jaren negentig  tot kritiek te leiden. In 1991 blijkt de  koningin bij haar 25-jarig huwelijksfeest er niet van gediend dat Oranjeverenigingen er een groot volksfeest  van willen maken. De koningin staat  met de rug naar haar fans, klagen de  Oranjeverenigingen.

Beatrix de kille, Juliana de warme,  moederlijke vrouw. Zo is de beeldvorming. Maar intimi verzekeren  dat dat geheel onterecht is. Juliana  was een kribbige vrouw, Beatrix is  juist moederlijk. Kijk maar eens naar  de foto's uit de jaren vijftig, hoe ze  zich als meisje ontfermt over haar  jongste, bijna blinde zusje Marijke.  Hoe dan ook, in het interview dat Dorien Pessers met haar heeft in 2005,  zegt de koningin: 'Ik hoef niet populair te zijn'. Populariteit is meestal  van korte duur, maar een vorst moet  dertig, veertig jaar mee.

Haar taak als lid van de regering  neemt Beatrix bloedserieus. In de  toespraak bij haar benoeming tot  eredoctor in Leiden refereert ze aan  de eed die ze heeft afgelegd. Ze heeft  immers gezworen het Statuut voor  het Koninkrijk en de Grondwet  steeds te zullen onderhouden en  handhaven en de vrijheid en rechten  van alle ingezetenen te zullen beschermen. Ze wijst bovendien op de  klassieke rechten van de koning: het  recht om geïnformeerd te worden,  het recht om te waarschuwen en het  recht om te bemoedigen.

De talloze  werkbezoeken die ze in het land aflegt, gebruikt ze om erachter te komen hoe het land er werkelijk voorstaat. Die informatie gebruikt ze  weer in haar gesprekken met de ministers. Oud-premier Dries van Agt  omschreef haar werkwijze voor de  NOS-camera's als volgt: Ze is een  'buizerd in het zwerk van het staatsbestel die neerziet op het land, altijd  met wakend oog en geen bijzonderheid van het gewoel daar beneden  ontgaat haar waarneming'.

De koningin maakt van haar bevoegdheden dus volop gebruik. Maar  weigeren een wet te ondertekenen,  omdat ze het er niet mee eens is, zoals haar collega's  in België en Luxemburg? Dat zal haar nooit overkomen.

Ze ziet zich bij de totstandkoming  van wetten  als procesbegeleider. Is  wel aan alle procedurele vereisten  voldaan? Een onconstitutioneel tot  stand gekomen wet, die zal ze inderdaad niet tekenen.

De koningin ervaart haar ambt als een last, al zei ze zelf van niet, als een eenzame last ook,  des te zwaarder na het overlijden in  2002 van haar grote steun en toeverlaat prins Claus.

Man in de goot
Toch heeft ze ook lol in haar werk,  al is het maar omdat ze door haar positie in aanraking komt met mensen  die ze anders nooit zou hebben ontmoet. En dan niet alleen de bovenlaag. Ook de man in de goot, de gehandicapte of die vrouw in het verzorgingshuis die nooit meer buiten  komt sinds het overlijden van haar  man. En natuurlijk is het interessant  de groten der aarde te ontmoeten,  zoals Nelson Mandela of de oud-president van Duitsland Richard von  Weizsäcker.

Dankzij haar positie ontmoet ze  ook vele kunstenaars en intellectuelen. Kunst is haar grote passie. Privé  is ze een verzamelaar van schilderijen. In 2000 krijgt ze gelegenheid een  tentoonstelling te organiseren uit de  verzameling van het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Ze wordt om haar selectie geprezen, al speekt een kunstkenner  enigszins vilein van k-g-k-kunst: kan- geen-kwaad-kunst.

Nog voor ze koningin is organiseert Beatrix samen met prins Claus  op haar kasteeltje Drakensteyn bij  Lage Vuursche  ontmoetingen met  linkse kunstenaars en intellectuelen. Het waren de jaren van revolutie  en opstand. Bij links is het Oranjehuis niet populair. Republikeinse  sentimenten spelen op, ook omdat   prinses Beatrix huwt met een Duitser. Zo vlak na de oorlog is dat een  brug te ver, zeker in kringen van het  voormalige verzet. Er is dus werk aan  de winkel.

Die ontmoetingen op Drakensteyn  hebben zeker een functie om draagvlak te creëren. Al moet het prinsenpaar daarvoor wel vernederingen  slikken, aanvankelijk. 'Tot ziens mevrouw Von Amsberg', klinkt het pesterig bij het afscheid, nadat de gasten  zich eerst wel hebben laten fêteren.  

Een feit is dat de kritiek op Beatrix  en Claus vrij snel verstomt. In sneltreinvaart weet prins Claus het volk  ervan te overtuigen dat hij een goede, sympathieke Duitser is. Dat de inhuldiging van koningin Beatrix in  1980 stevig wordt verpest door krakersrellen ('Geen woning, geen kroning') heeft met breed levende anti- Oranje- of republikeinse sentimenten nagenoeg niets te maken.

Het is die dertigste april 1980 een  ongelukkige start van haar koningschap. Maar sindsdien zijn grote rellen en schandalen (zoals onder haar  moeder) uitgebleven.

Voor zover bekend heeft de koningin geen grove fouten gemaakt, of  het moest zijn dat ze buiten de premier om de geheime dienst in stelling bracht tegen Edwin de Roy van  Zuydewijn, de voormalige man van  haar boze nichtje Margarita.

Grote problemen lijken aanvankelijk te ontstaan door de partnerkeuze van kroonprins Willem-Alexander. De vader van de Argentijnse  Máxima Zorreguieta blijkt minister  te zijn geweest in het misdadige regime van dictator Videla. Maar premier Kok lost dit probleem fraai op.  De koningin is hem er dankbaar  voor.

Premier Balkenende
Dank is er niet voor premier Balkenende, wanneer deze geheel overbodig Friso, de tweede zoon van Beatrix, en Mabel aan de schandpaal nagelt, omdat zij niet geheel eerlijk  zijn geweest over haar verleden met  de crimineel Klaas Bruinsma.

Die trap na van de premier, terwijl  het bruidspaar zelf al heeft besloten  geen toestemming aan het parlement te vragen voor hun huwelijk,  wekt groot ongenoegen bij de koningin. Als enige van de vier premiers  met wie ze te maken krijgt tijdens  haar koningschap (Van Agt, Lubbers,  Kok, Balkenende) kan  ze met hem  niet goed overweg.
 
Het zijn akkefietjes die mager afsteken bij een Lockheed- of Greet  Hofmans-affaire. Met acht kleinkinderen om zich heen is haar imago inmiddels ook wat zachter.  Grote indruk maakt haar emotionele tv-toespraak enkele uren na de aanslag op de Koninklijke familie in Apeldoorn op 30 april 2009. "Wij zijn sprakeloos dat zoiets vreselijks heeft kunnen gebeuren", zegt een zichtbaar aangeslagen Beatrix.

De veiligheidsmaatregelen worden aangescherpt zodat de koninklijke familie zich in het openbaar kan blijven vertonen. Schrik is er ook ruim een jaar later, als een verwarde man tijdens de Dodenherdenking op de Dam begint te schreeuwen. Kort na het uitbreken van de paniek staat de koningin weer op de Dam en kan de plechtigheid doorgaan. Het tekent de professionele taakopvatting van de koningin.

Twee weken na het ski-ongeluk van haar zoon Friso in Lech, februari vorig jaar, gaat de koningin weer aan het werk. Koninginnedag in Rhenen en Veenendaal - naar we nu weten haar laatste  in functie - gaat gewoon door.

Terug in haar geliefde Drakensteyn kan Beatrix straks tevreden  zeggen: ja, ik heb het  koningschap in  alle waardigheid ongeschonden  doorgegeven aan mijn opvolger.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie