Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het CDA heeft de geest van Gaius nodig

home

Hans Goslinga

Op de avond van 20 augustus 1976 kwamen de ministers van het kabinet-Den Uyl in een staat van grote opwinding bijeen. De meesten van hen hadden zojuist kennisgenomen van de bevindingen van de commissie-Donner naar de betrokkenheid van prins Bernhard bij het Lockheed-schandaal. Ze waren geschokt; reacties van ongeloof en verontwaardiging vlogen door de tuinzaal van het Catshuis. In deze hectische sfeer, waarin het kabinet antwoord moest geven op de vraag welke maatregelen tegen de prins moesten worden genomen, hield minister van binnenlandse zaken De Gaay Fortman zijn collega's het evangelie voor. ,,Het oordeel over een mens is altijd iets wat aangrijpend is'', sprak hij, ,,en wordt in de Bergrede omschreven als: met de maat waarmee gij meet, zult gij gemeten worden. De ministerraad moet zich van zijn beperkingen bewust zijn''.

De scène staat beschreven in de biografie van de historicus Peter Bak over W.F. de Gaay Fortman, die afgelopen donderdag onder de titel 'Een soeverein leven' werd gepresenteerd in een van de opkamers van de Ridderzaal. Het was een bijzondere gebeurtenis, omdat de nostalgie naar die bewogen periode in de Nederlandse politiek er samenviel met het sterke verlangen naar een leiderschap dat door politici als De Gaay Fortman werd verbeeld. Onder de vele oud-politici waren die gevoelens, voortkomend uit een grote verontrusting, bijna tastbaar. CNV-voorzitter Doekle Terpstra maakte van zijn hart geen moordkuil: ,,Wat zou De Gaay Fortman in deze tijd een baken van bezonnenheid en vastberadenheid zijn geweest'', zei hij.

Sinds de moord op de cineast Van Gogh door een religieuze fanaat is de Nederlandse samenleving onzeker geworden. Een oud-minister drukte het in de wandelgangen van Ridderzaal zo uit: ,,Je weet nauwelijks nog wie je vrienden en wie je vijanden zijn.'' Onder zulke omstandigheden is er een onverwachte behoefte aan een ouderwets, noem het vaderlijk, leiderschap, stoelend op praktische wijsheid, vastberadenheid over de koers en een natuurlijk gezag.

Maar de vraag is of zulk leiderschap in een samenleving waarin de verhoudingen steeds platter zijn geworden nog voorhanden is. Als dat niet het geval is, moet het opnieuw worden uitgevonden en mag om die reden de zittende generatie politici niet te hard worden gevallen. Zij zijn net zozeer een product van de tijd als de politici van de generatie-De Gaay Fortman, die haar gezag mede kon baseren op de zekerheden en vaste verhoudingen die in de eigen zuil lagen besloten.

De huidige leiders hebben veel minder ruggensteun; ze zijn eenzamer en moeten tegelijk over zeer veel eigenschappen en vaardigheden beschikken om in de onbarmhartige mediademocratie overeind te blijven. Toch geldt hier onverkort de wet van Machiavelli, dat de kunst van de politiek is met tijd en omstandigheden rekening te houden en er met vernuft en wijze omzichtigheid partij van te trekken. De onzekerheid die sinds 2 november door het land waart, maakt het urgent keuzen te maken, een geestkracht te ontwikkelen die de waarden waarop in 1579 de republiek werd gevestigd nieuw leven inblaast, richting geeft en burgers aanspoort voor de gemene zaak op te komen. Die urgentie wordt mede bepaald door de verleiding van een leiderschap dat met veel vertoon van krachtdadigheid suggereert complexe problemen radicaal te kunnen oplossen.

In dit licht staat thans direct de VVD voor de keuze welke koers zij moet inslaan. Fractievoorzitter Van Aartsen heeft er blijk van gegeven dat niet te weten. Hij laat zich heen en weer slingeren tussen de radicale Hirsi Ali en de gematigde krachten in zijn gelederen. Die weifeling heeft zijn leiderschap, dat zo veelbelovend begon, aangetast. Voor de coalitie is het van cruciaal belang welke kant het in de VVD opgaat. Het is echter opvallend hoe passief de leidende politici van CDA en D66 tot nu toe de ontwikkelingen in de liberale partij ondergaan. Minister Brinkhorst (D66) liet zich zelfs als een mak schaap in het hok terugdrijven, nadat hij zich in een interview met Vrij Nederland kritisch over de film 'Submission' van Hirsi Ali had uitgelaten. Volgens kamervoorzitter Weisglas is het niet aan ministers kritiek te oefenen op kamerleden, maar de inzet hier overstijgt verre het belang van deze ongeschreven staatsrechtelijke regel.

Het CDA heeft nog een andere reden zich over de samenwerking met de VVD achter het oor te krabben. Terpstra haalde in de Ridderzaal de dagboekaantekening aan, die De Gaay Fortman noteerde toen na twaalf jaar rooms-rode samenwerking een kabinet van christen-democraten en liberalen aantrad, het kabinet-De Quay. ,,Voor de zoveelste maal heeft men onze arbeiders genegeerd'', schreef Gaius op die dag. Die notie is nog steeds actueel, zei Terpstra, waarbij hij met zijn hoofd een heel subtiel, misschien wel onbewust knikje gaf in de richting van het schuin achter hem gelegen Torentje. Daar leefde het afgelopen jaar, zeker enige tijd, de opvatting dat 'een wezenlijke binding' met de werknemers niet per se, of ten minste niet altijd, nodig is. Gaius voegde destijds aan zijn opmerking toe: ,,Er is geen wezenlijke begeerte te werken aan een verandering van de maatschappelijke structuur; het eeuwig zich afzetten tegen de socialisten vind ik onvruchtbaar''. Deze waarneming heeft nog niets aan geldigheid verloren. In een politiek leiderschap dat past bij deze tijd is het nodig, met passeren van de aansturende tussenlaag van managers, een directe verbinding te leggen met de professionele werkers en met de burgers. Balkenende weet dat wel, maar hij lijkt het een beetje vergeten.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie