Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het beteugelen van geweld. 'Soms moet je niets doen'

Home

Wilfred van de Poll

Keukentafel na gevechten in de Oekraïense stad Donetsk. © epa

Einde van de geschiedenis? Niks daarvan. Een kwart eeuw nadat Fukuyama's invloedrijke essay verscheen, lijkt het er sterk op dat zijn stelling - de strijd tussen ideologieën is voorbij - definitief bij het oud vuil kan. Verloren gewaande sentimenten in Europa, Amerika en Rusland zijn wakker gekust, oude vijandsbeelden nieuw leven ingeblazen.

"Weer staan twee kampen tegenover elkaar", verzucht filosoof Nico Koning. Samen met Hans Achterhuis schreef hij 'De kunst van het vreedzaam vechten', dat eind deze week verschijnt. "De crisis rond Oekraïne is ontaard in een strijd om invloedssferen, net als in de Koude Oorlog."

Terug bij af, dus.
"Het verlangen om een 'slechterik' aan te wijzen is oeroud en steekt telkens de kop op. Zonder vijand is het lastig een eigen identiteit te formuleren. Maar wat óók meespeelt is wat René Girard 'mimetisch verlangen' noemde: de neiging om datgene te begeren wat de ander ook begeert. Niet het object van het verlangen zelf, maar de begeerte van de ander voor dat object, maakt dat jij het óók begeert.

"Deze dynamiek voedt de crisis rond Oekraïne. Nog niet zo lang geleden dachten de meesten in West-Europa: Oekraïne bij de EU? Dat moeten we niet hebben. Het land werd in één adem genoemd met Turkije, dat ook buiten de unie moest blijven. Maar nu Rusland om Oekraïne vecht, ontwaakt in het Westen een mimetisch verlangen. Uit rivaliteit willen wij Oekraïne 'bij ons' hebben. Dus zie je opeens Verhofstadt en Van Baalen op Maidan met Europese vergezichten lonken."

Hoe valt een nieuwe Koude Oorlog te voorkomen? Wat betekent de 'kunst van vreedzaam vechten' in de context van Oekraïne?
"Ik moet denken aan de 18de eeuw, toen Frankrijk en Engeland elkaar bevochten. Tegen die achtergrond zeiden Adam Smith en David Ricardo dat economie geen 'zero sum game' is: de groei van de een gaat niet ten koste van die van de ander, maar jaagt die juist aan. Het vrijemarktdenken werd geformuleerd om vijanddenken te doorbreken. Dat geeft te denken. Waarom moet Oekraïne per se kiezen tussen 'Oost' en 'West'? Moet het of-of zijn?

"Aan beide kanten klinkt nu spierballentaal. Daar moeten we ons niet door laten opjutten. Helaas gebeurt dat wel. Ook opiniemakers laten zich door hun woede leiden. Zo zette Thomas Friedman overeenkomsten tussen Poetin en IS op een rij. Ik ben geen vriend van Poetin, maar om zijn regime nu met dat van IS te vergelijken? René Cuperus riep in de Volkskrant op tot meer strijdbaarheid - een 'scheutje Mars'. Trouw-columnist Rob de Wijk nam het Obama kwalijk dat deze militair ingrijpen in Oekraïne uitsloot: De Wijk wilde agressievere taal horen.

Lees verder na de advertentie
Aan beide kanten klinkt nu spier­bal­len­taal. Daar moeten we ons niet door laten opjutten

"Ik vond Obama's optreden juist goed. In het mimetische proces wordt er veel gebluft en dat werkt escalerend. Obama deed daar niet aan mee. Zijn motto luidt: 'doe geen domme dingen'. Dat getuigt van realiteitszin. We zijn allemaal geneigd om in vijandsbeelden te denken. Het vergt een actieve keuze dat niet te doen."

Ondertussen mengt Poetin zich militair in het conflict in Oekraïne.
"Ik praat Poetins daden niet goed. Europa moet onverzettelijkheid tonen en rode lijnen trekken. Ik sta achter economische sancties. Maar het is óók belangrijk naar Poetins angsten te kijken, en die weg te nemen. Dan haal je de angel uit het conflict."

Zwicht je dan juist niet voor zijn retoriek? Hij lijkt die 'angsten' te misbruiken om imperialistische daden te rechtvaardigen.
"Dat weet ik zo net nog niet. De Russische angst voor Navo-uitbreiding naar het Oosten - iets wat het bondgenootschap plechtig beloofd had niet te zullen doen - wordt onvoldoende serieus genomen in het Westen. Als Poetin aan machtshonger lijdt, hoe zit dat dan met de Navo? Er werd zelfs even openlijk gesproken over Navo-lidmaatschap van Oekraïne. Dat is olie op het vuur gooien."

Moet Europa dan maar lijdzaam toekijken terwijl Poetin het conflict opstookt?
"Voor een deel wel, vrees ik. Onze middelen zijn beperkt en schieten snel hun doel voorbij. Wat het nog ingewikkelder maakt, is dat het in Oekraïne niet alleen om een botsing tussen twee machtsblokken gaat, maar ook om een botsing bínnen een beschaving, tussen moderniteit en traditie. Velen in Oekraïne - en ook in Rusland - verlangen naar de vrijheden en rechtszekerheid van moderne, geïndustrialiseerde naties in het Westen. Tegelijkertijd heerst er ook een angst voor westerse decadentie. Poetin buit die uit. Dat is kwalijk, maar als buitenstaander kun je daar niet veel aan doen."

Dus als homo's in Rusland steun van ons verwachten, moeten wij hen teleurstellen?
"Helaas wel. Je kunt niet de strijd van een ander strijden. Voor Russische homo's is het ook niet verstandig steun van het Westen te verwachten. Op heel indirecte wijze kun je als buitenstaander wel enige invloed uitoefenen, vooral door informele contacten, zoals in diverse vredesbewegingen wordt gedaan. Maar je maakt het alleen maar erger als je je er al te openlijk mee bemoeit. Een sportboycot, bijvoorbeeld, lijkt mij zinloos. Actieve inmenging, hoezeer die ook stoelt op morele overtuigingen, heeft vaak een averechts effect."

De Russische angst voor Na­vo-uit­brei­ding naar het Oosten - iets wat het bond­ge­noot­schap beloofd had niet te zullen doen - wordt onvoldoende serieus genomen in het Westen

Hoe dat zo?
"Het regime krijgt zo de kans het conflict in zijn land te reframen als een strijd tegen een buitenlandse vijand. Zo geef je het een stok om onwelgevallige elementen mee te slaan."

Terwijl je die juist wilde helpen.
"Precies. Dat is de paradox. Soms help je het best door niets te doen."

Geldt dat ook voor Oekraïne? Stel dat Poetin het Oosten inlijft, zoals hij ook de Krim inpikte, moeten we dan passief blijven?
"Ik vrees van wel. Hoe solidair we ons ook voelen met de regering in Kiev, ik denk dat we ons er niet te veel aan moeten verbinden. Kiev is er niet in geslaagd bruggen te slaan naar een groot deel van de eigen bevolking. Dat kunnen wij niet voor ze oplossen. Soms staan we machteloos, zoals tijdens de Praagse Lente of de Hongaarse opstand."

"Het stomste wat we in ieder geval kunnen doen is om dan maar alle banden met Rusland te verbreken. CDA-leider Buma wil bijvoorbeeld zelfvoorzienend worden. Dat is een heilloze weg. Economische banden houden ons aan elkaar vast. We zouden nog veel méér handel moeten drijven met de Russen. Juist door de huidige verstrengeling hebben we tenminste nog een beetje invloed op Poetins beleid."

Koning denkt na. "Wat we nodig hebben zijn helden. 'Helden van de terugtocht', zoals Hans Magnus Enzensberger ze noemt: leiders die een terugtrekkende beweging durven te maken. Zoals de Egyptische president Sadat die als eerste Arabische leider Israël erkende. Of de Israëlische premier Rabin, die een deal sloot met de Palestijnse verzetsleider Arafat. Maar heldhaftigheid komt met een prijs, want je trotseert je eigen achterban. Sadat en Rabin moesten dat met hun leven bekopen."

Werkt het ook als maar één van de twee kampen zo'n stap zet? Als de ander niet meedoet, geef je hem de overwinning op een presenteerblaadje.
"De geschiedenis leert dat het vaak anders gaat. Zo'n eerste stap is meestal zó onverwacht, dat die als vanzelf ontwapenend werkt voor de andere partij. Maar er zijn geen garanties. En helden kun je ook niet zomaar even bestellen. Ze komen onverwachts. Of ze komen niet."

Nico Koning en Hans Achterhuis treden volgende week op tijdens de Nacht van de Vrede. 24/9, 19u, De Balie, Amsterdam. Entree gratis, aanmelden via nachtvandevrede.nl.

Wat we nodig hebben zijn helden

Deel dit artikel

Aan beide kanten klinkt nu spier­bal­len­taal. Daar moeten we ons niet door laten opjutten

De Russische angst voor Na­vo-uit­brei­ding naar het Oosten - iets wat het bond­ge­noot­schap beloofd had niet te zullen doen - wordt onvoldoende serieus genomen in het Westen

Wat we nodig hebben zijn helden