Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het Apeldoornsche Bosch

Home

MEINDERT VAN DER KAAIJ

Alle 1096 namen van nazi-slachtoffers uit gesticht bekend

De ontruiming in 1943 van het Joods-psychiatrisch krankzinnigengesticht Het Apeldoornsche Bosch is een van de gruwelijkste taferelen in de Nederlandse oorlogsjaren. Vandaag worden tijdens de jaarlijkse herdenking eindelijk de 1096 namen bekend gemaakt van de inwoners en verpleegkundigen die naar Auschwitz werden weggevoerd en daar de dood vonden.

Met het achterhalen van deze namen is het laatste grote Holocaust-namenproject volbracht. De namen worden toegevoegd aan het Digitaal Joods Monument en overgedragen aan Holocaustcentrum Yad Vashem.

Het stuitte Tom Fürstenberg, de voorzitter van het Comité Monument Apeldoornsche Bosch, bij elke herdenking tegen de borst dat hij niet wist wie hij op dat moment nu precies aan het herdenken was. "Het was een groep mensen zonder gezicht en identiteit. Ik had het gevoel dat ik hen met een anonieme herdenking niet voldoende recht deed."

Toen in 2010 de cartotheek van het ziekenhuis, die na de oorlog een plek kreeg in het stadsarchief van Amsterdam, openbaar werd, ondernam Fürstenberg meteen actie. In deze cartotheek stonden de gegevens van de patiënten die tijdens de inval waren opgenomen. Deze bron bleef al die jaren ontoegankelijk vanwege privacyregelgeving.

"Wrang was dat wel, omdat de overheid in 1940 maar al te welwillend was geweest met het verstrekken van gegevens van Joden aan Duitsers." Medewerkers van Herinneringscentrum Kamp Westerbork hebben de lijst met 1069 namen vervolgens achterhaald.

Dat dit transport in 1943 niet via Westerbork is gegaan, waar gevangenen altijd werden geregistreerd, kwam door Adolf Eichmann, de architect van de Holocaust. Hij zorgde voor een extra trein, bestaande uit goederenwagons voor de zwakzinnigen en een personentrein voor de verpleegkundigen, die hen direct van Apeldoorn naar Auschwitz zou brengen.

Tijdens de ontruimingsactie onder leiding van de beruchte oorlogsmisdadiger Aus der Fünten was in de totale chaos geen sprake van registratie. Getuigen vertelden historicus Loe de Jong over het harde optreden van de Ordedienst uit Westerbork die er op geen enkele manier rekening mee hield dat men te maken had met geestelijk gestoorde mensen. Patiënten die weigerden zich aan te kleden, werden in nachtgewaad, sommigen zelfs naakt, in vrachtwagens gegooid. Zij die zich verzetten, werden naarbuiten gesleurd. Sommigen werden met dwangbuis en al in de auto's geduwd. Dat geweld zette zich voort op het station van Apeldoorn, waar de patiënten de wagons in werden gesmeten. Het eten voor de treinreis bleef op het perron achter.

De situatie bij aankomst in Auschwitz was nog gruwelijker. Een deel van de patiënten was reeds onderweg aan de ontberingen overleden. Mensen die op het perron probeerden weg te rennen, werden neergeschoten. De overigen werden met knuppels in karren gejaagd en daarna weer in vrachtauto's. Die reden niet naar de gaskamers, maar naar de langgerekte kuilen waarin de lijken van vergaste personen verbrand werden. Daar werden de pas aangekomenen ingeduwd, samen met extra hout en blikken petroleum.

Van die laatste halte verscheen enkele jaren geleden een getuigenverslag ('Ontsnapt uit Auschwitz') van Rudolf Vrba die als kampgevangene op het perron de SS moest helpen bij het ontruimen van de wagons. Hij trof in de wagons lichamen aan van mensen die volgens hem al een flink aantal dagen daarvoor overleden waren. Het ergste vond Vrba de toestand waarin de levenden verkeerden die als razenden tekeer gingen en wanhopig schreeuwden. De vijftig verpleegkundigen werden volgens Vrba na aankomst in Auschwitz op vrachtwagens gezet. Ze verdwenen naar de gaskamers.

Wat volgens Fürstenberg nog onduidelijk is aan deze geschiedenis is het aantal dagen dat de reis van Apeldoorn naar Auschwitz heeft geduurd. Volgens Vrba hadden de mensen minstens twaalf dagen in de trein gezeten, terwijl we in Nederland nog denken aan vier dagen. Maar gezien het aantal lijken in de wagons en de staat waarin ze verkeerden, lijkt Vrba's schatting reëler. Dat zeventig jaar na dato de namen bekend zijn geeft Fürstenberg in elk geval het gevoel dat hij aan de slachtoffers meer recht kan doen.

Eindelijk weten we wie werd weggevoerd

Deel dit artikel