Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hermetische filosofie / 'Wijsheid kijkt naar zichzelf in de spiegel'

Home

door Cokky van Limpt

Met 45000 bezoekers is 'Magie, alchemie en wetenschap' de best bezochte expositie in de Venetiaanse Marcianabibliotheek ooit. Joost Ritman, stichter van de Amsterdamse Bibliotheca Philosophica Hermetica bracht kostbare handschriften en boeken na bijna vijfhonderd jaar even naar de 'bron'. Maar Hermes trekt verder: in november is de tentoonstelling in 'Magisch Amsterdam'.

Tussen de duiven op het San Marcoplein, hartje Venetië, wijst Ritman (61) naar het Dogenpaleis. Daar opende eind maart de tentoonstelling. Tegenover het paleis, in de Marciana bibliotheek, liggen sindsdien honderd manuscripten en boeken, vijftig uit Amsterdam, vijftig uit Venetië. ,,Wij wilden de vlam van de hermetische filosofie opnieuw ontsteken.''

En de vlam wilde branden. Veel Italiaanse wetenschappers en studenten, Nederlanders en andere Europeanen, Amerikanen en Australiërs lieten op zich inwerken wat de mysterieuze Hermes te zeggen heeft.

Het verhaal van Hermes Trismegistus ('driewerf-grootste') begint in de oudheid, in Egypte. Thot, god van wijsheid en uitvinder van het schrift, duikt 2500 jaar v.Chr. op in piramideteksten. Tweeduizend jaar later herkennen de Grieken Thot als hun god Hermes, boodschapper tussen goden en mensen. Ze versmelten.

Ergens tussen de eerste en derde eeuw na Chr. en vermoedelijk in Alexandrië -de Egyptisch-Grieks-Joods-christelijke melting pot van culturen- schreven anonieme auteurs het Corpus Hermeticum en de Asclepius, de bekendste hermetische tractaten. Het zijn openbaringsteksten die inzichten bieden in het ontstaan van de wereld en de geheimen van de schepping.

In het hermetische denken vormen God, kosmos en mens een organisch geheel, een magische driehoek. Het zijn de drie 'aanzichten' van het leven. God is het Ene of de Ene en nooit ten volle kenbaar, maar hij openbaart zich op een verborgen wijze toch in de kosmos. En in het bijzonder in de mens, volgens de hermetische filosofen: de beelddrager Gods. Het Corpus Hermeticum stelt het zo: 'De aardse mens is een sterfelijke God, de hemelse God is een onsterfelijk mens'. Of: zo boven, zo beneden - macro- en microkosmos zijn elkaars spiegelbeeld.

Door de zichtbare aardse wereld, de natuur, de scheppingsvormen waar te nemen en te onderzoeken, de loop der sterren te bestuderen, te experimenteren met de vier elementen aarde, water, vuur en lucht, kan de mens God ervaren en leren kennen en daardoor ook zichzelf: door de materie naar het licht. ,,Dat heet in de hermetische wereld de quintessens,'' zegt Ritman tussen de middag achter een pizza. ,,De vijfde essentie. De quinta essentia is een mens die tot het inzicht is gekomen dat er in de wereld van de vier elementen een verbinding is met een onzichtbare geestelijke wereld.''

Maar het zal de mens niet lukken die verbinding gewaar te worden, als hij alleen zijn hoofd gebruikt. Daar heeft hij zijn hart bij nodig en zijn geest - zijn spirituele intuïtie. Net als in de Bijbel, waar het goddelijke gebod klinkt om 'de Here uw God lief te hebben met geheel uw hart, geheel uw ziel en geheel uw verstand'.

Vanwege hart en intuïtie gerieft de tentoonstelling niet alleen de intellectueel. Om de 'gewone' bezoeker in te leiden in de hermetische gedachtewereld, zijn er 'ervaarbare' elementen toegevoegd. Zo is er een indrukwekkende put. Paola Cadelano, staflid van de bibliotheek: ,,De put staat hier om duidelijk te maken dat we in de bron moeten kijken, en dat betekent ook in onszelf.'' De tekst rondom de put zegt: 'Bezoek het binnenste der aarde en gij zult de verborgen steen vinden'. ,,Die verborgen steen'', vult Ritman aan, ,,is de godsvonk. Tot het innerlijke moet je doordringen om de verborgen sleutel binnen jezelf te vinden.''

De binnenwand van de put is opgebouwd uit een opeenstapeling van geometrische figuren. Cadelano: ,,In de antieke oudheid werd daar een bijzondere betekenis aan gehecht. Het vierkant bijvoorbeeld symboliseert de aarde, dat wat beneden is -met de vier elementen aarde, water, lucht en vuur- en de cirkel de perfectie, het goddelijke dat boven is.''

Onder in de put -door de vormen van de 'prima materia' heen, als het ware- is een spiegel aangebracht, precies onder een plafondschildering van Titiaan, zodat je opeens oog in oog staat met de vrouwe van wijsheid, Sapientia. Je kijkt naar haar en tegelijkertijd naar jezelf. Ook Sapientia kijkt in een spiegel, die omhoog wordt gehouden door Eros, de god van liefde. ,,Wijsheid'', zegt Cadelano, ,,kijkt naar zichzelf in de spiegel. Dat betekent dat zij diepe wijsheid verkrijgt door naar binnen te kijken -op een liefdevolle wijze, want het is de liefde die haar in staat stelt in de spiegel te zien.''

In 1999 werd -ook op initiatief van Ritman en zijn bibliotheekstaf- al een expositie gehouden in Florence over de hermetica. Toen stond de renaissance-filosoof Ficino centraal. Hij verkeerde in de kringen van de De Medici, schatrijke bankiers met wie Ritman zichzelf graag vergelijkt, omdat ze net als hij hun geld niet 'stapelden', maar investeerden in kunst en cultuur. Ritman: ,,Zij hadden goed begrepen, dat het niet gaat om wat je bezit, maar om wat je nalaat.''

Ficino leidde de door Cosimo de Medici gestichte Platoonse Academie in Florence en vertaalde in diens opdracht Griekse filosofen in het Latijn, onder meer het volledige werk van Plato. Van zijn hand is ook de eerste Latijnse vertaling van het Corpus Hermeticum, waarvan Cosimo in 1462 een Grieks manuscript in handen kreeg. Onderzoekers gingen er altijd van uit dat dit Griekse handschrift het oudste geredde exemplaar was van het Corpus. Het veroorzaakte daarom nogal wat opwinding toen tijdens de research voor de expositie in Venetië, in de schatkamer van de Marciana bibliotheek uit de geschriften van kardinaal Johannes Bessarion een nóg ouder Grieks handschrift van het Corpus Hermeticum tevoorschijn kwam.

In Venetië draait het om deze Bessarion (1400-1472). Hij was een van de illustere Griekse geleerden die bijdroegen aan de herontdekking van de Griekse filosofie in het Westen. Een Byzantijns humanist en neo-platonistisch filosoof, die zowel in de oosters-orthodoxe als in de rooms-katholieke kerk zijn sporen naliet. Geboren in Trabzon (Turkije) en opgevoed in Constantinopel schopte hij het tot aartsbisschop van Nicea, patriarch van Constantinopel én kardinaal in Rome.

Toen in 1438 het Grieks-orthodoxe verzet tegen de uniëringsplannen met de Latijnse kerk aanzwol, kwam hij definitief naar Italië. Hij scheepte niet alleen zichzelf in, maar ook zijn hele bibliotheek: kisten vol Griekse filosofische en hermetische werken. In 1468, vier jaar voor zijn dood, schonk hij zijn literaire erfenis aan Venetië: het beginkapitaal van de huidige Marciana.

,,Hij bracht de Griekse wereld naar het Westen'', zegt Ritman. ,,Toen in 1453 Constantinopel in handen van de Turken viel en Byzantium ten onder ging, was inmiddels in Italië een nieuwe wijsheidsbron ontsprongen. Op deze tentoonstelling kom je eigenlijk dat geboortemoment tegen: de oeroude kennis wordt binnengedragen in een andere cultuur met een andere taal. Daar gaat het eigenlijk om: het sterft, maar je moet het altijd weer redden. Het sterft maar is eigenlijk onsterfelijk, dus je draagt het zaad van de traditie over naar een nieuwe aarde, een nieuwe stad, een nieuw land. En zo vernieuwt de hermetische traditie zich steeds opnieuw, tot op heden.''

Bessarion combineerde de hermetische openbaringsteksten moeiteloos met de christelijke. Zo bracht hij de ruimtelijkheid van de Grieks-christelijke wereld in het beperkende denken van de scholastiek. Daar ging een enorme invloed van uit op theologie en filosofie, wetenschap, kunst en architectuur. Mede dankzij de boekdrukkunst kon Hermes zijn vleugels krachtig uitslaan. Maar vanaf 1600 werd het onder druk van de Inquisitie gevaarlijk en zelfs onmogelijk om nog langer boeken over dit 'ketterse' onderwerp te drukken. Heel wat grote geesten, onder wie Giordano Bruno, belandden op de brandstapel. Hermes moest weer verhuizen, nu naar geestverwante zielen en drukkerijen in Noord-Europa. Het hele tweede deel van de tentoonstelling bestaat daarom uit boeken die buiten Italië zijn gedrukt.

Mensen als de 17de-eeuwse mysticus Jacob Böhme en de Broederschap van het Rozenkruis redden en verspreidden de boodschap van Hermes in weer een nieuwe cultuur, op weer een andere plaats. Tijdens de Verlichting verdrong het mechanische wereldbeeld steeds meer de organische kosmologie van de hermetici, maar verdwijnen deed hun gedachtegoed nooit. Het waren vooral de Rozenkruisers die waakten over het Griekse erfenis. Joost Ritman, zelf Rozenkruiser, is er het levende voorbeeld van. Dankzij zijn uitgeverij In de Pelikaan werden het Corpus Hermeticum en de Asclepius in het Nederlands vertaald. En onder leiding van bibliothecaris Carlos Gilly wordt gewerkt aan een omvangrijk onderzoeksprogramma.

De ontdekking in Egypte én de vertaling van de bijna tweeduizend jaar oude gnostisch-christelijke, hermetische en platonische Nag Hammadi-geschriften, bracht deze feniks van de westerse beschaving opnieuw onder de aandacht -nu ook van een breder publiek.

Hermetisch brandpunt van Europa-nu is zonder twijfel Amsterdam, dat kan bogen op een leerstoel hermetische filosofie, maar vooral op de unieke bibliotheek van Ritman. Naast hermetische, mystieke en alchemistische boeken en handschriften bevindt zich in de Bibliotheca Philosophica Hermetica aan de Bloemgracht de grootste verzameling Rozenkruisersgeschriften ter wereld.

Voor zijn verdiensten werd oprichter Ritman dit jaar tweemaal onderscheiden. Hij werd benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw en kreeg de zilveren Akademiepenning toegekend van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. ,,Ik zie de onderscheiding als een erkenning, maar zeker ook als een hérkenning van het belang dat de universele hermetische kennis kan hebben voor de vernieuwing van wetenschap en cultuur.''

Het volgende, grote project van Ritman en zijn staf heet 'Magisch Amsterdam, stad van Hermes en Jacob Böhme'. ,,Daarmee willen we zeggen dat de geestelijke inspiratiekracht ook in het cement en het water van Amsterdam verborgen ligt.''

De tentoonstelling in Venetië is tot 15/9 open en krijgt in november een vervolg in Amsterdam. De catalogus (Engels/Italiaans) kost €85,00 (deel I) en €65,00 (deel II) en is verkrijgbaar bij de Bibliotheca Philosophica Hermetica, Bloemstraat 15-19, Amsterdam, 020-6258079. www.ritmanlibrary.nl

Deel dit artikel