Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Henk Buck kwam hard ten val na aids-onderzoek. 'Ik kon mij nooit verdedigen'

Home

Joep Engels

Henk Buck: 'Het was een dramatische tijd, met al mensen die doodgingen aan aids. Maar achteraf denk ik, we hadden toen niet moeten publiceren.' © Maikel Samuels
interview

Henk Buck kwam hard ten val toen hij een vinding aankondigde die aids uit de wereld zou helpen. Hij werd beschuldigd van vervalsing, geschorst door zijn universiteit en strandde buiten de wetenschap. Hij doet nu, na 27 jaar, zijn verhaal.

Zevenentachtig is hij inmiddels. Hij wil nog één keer proberen zijn versie van het verhaal over het voetlicht te krijgen. Op de eettafel in zijn woonkamer ligt de laptop al uitgeklapt. Hij heeft alle gebeurtenissen op een rijtje gezet. "Anders gooi ik het straks door elkaar." Maar echt nodig heeft hij het niet, het verhaal staat hem nog helder voor de geest, blijkt uit het gesprek van drie uur dat zal volgen. Menigeen zou er voor tekenen om zo 87 te worden.

Lees verder na de advertentie

Henk Buck is zelf getekend. Hoewel de emeritus hoogleraar van de TU Eindhoven rustig vertelt, zo nu en dan zelfs grapjes maakt, valt hij ook geregeld stil. Dan worden zijn ogen vochtig en wendt hij zijn blik af. "Nu weet u het wel hè?", zegt hij en gaat over naar het volgende hoofdstuk in de 'affaire'.

Vorige maand stond in deze krant een interview met Jaap Goudsmit, die met hem in 1990 samenwerkte in een onderzoek dat een nieuw aidsmedicijn leek op te leveren. Het onderzoek kwam echter in opspraak en de publicatie erover in vakblad Science werd teruggetrokken. Voor Buck kwam hierdoor een abrupt einde aan zijn wetenschappelijke carrière. Goudsmit blikte er in het interview op terug en dat reet oude wonden open. Buck: "Mij is onrecht aangedaan. Ik heb nooit de kans gekregen mij te verdedigen."

Medaille

Eind jaren tachtig is Henk Buck een gevierd chemicus. Hij heeft na zijn studie en promotie in Leiden naam gemaakt als onderzoeker en wint in 1967, als een van de eersten, de gouden KNCV-medaille, de belangrijkste onderzoeksprijs in de Nederlandse chemie. Kort daarna vraagt Eindhoven hem voor een leerstoel in de organische chemie. "Ik had toen al aanbiedingen uit het bedrijfsleven gekregen. Philips, Shell. Maar ik wilde vrij zijn in de keuzes van mijn onderzoek."

Eindhoven blijkt een pioniersbaan. "Er gebeurde niets op die vakgroep. De laboratoriumzalen waren prachtig, maar ze stonden allemaal leeg. Ook het onderwijs moest ik van de grond af opbouwen. In het begin gaf ik tal van vakken." Zijn ster rijst snel. In 1979 wordt hij lid van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen, een prestigieuze benoeming. Zijn werk krijgt het landelijke stempel van toponderzoek en de TU draagt hem zelfs een paar keer voor de Nobelprijs voor. "Toen ik er wegging, zaten die laboratoriumzalen tjokvol met onderzoekers. Ik heb er met hart en ziel aan gewerkt."

Buck heeft furore gemaakt met een methode om het DNA-molecule naar zijn hand te zetten. Het molecule, de blauwdruk van het leven, lijkt op een ellenlange wenteltrap. Het zijn twee strengen, die om elkaar heen kronkelen. De strengen zijn allebei negatief geladen door de fosfaatgroepen waaruit ze zijn opgebouwd. Ze stoten elkaar dus af, maar zogeheten waterstofbruggen houden de strengen bijeen, als de treden van de trap.

Wie aan het DNA wil sleutelen, bijvoorbeeld door een deel van de code af te plakken, stuit op die negatieve lading. De Eindhovenaren weten dit probleem te omzeilen door het 'plakbandje', dat uit een stukje DNA bestaat, van zijn lading te ontdoen. Deze aanpak, de zogeheten fosfaatmethylering, biedt in allerlei experimenten perspectieven.

Aidsvirus

Eind jaren tachtig vraagt het aidsfonds aan Buck of de aanpak ook toepasbaar is tegen hiv, het aidsvirus dat zich in het DNA nestelt en vandaaruit zijn verwoestende werk verricht.

Het lijkt een kansrijke optie maar de praktijk is weerbarstig. Het lukt de onderzoekers niet om het plakbandje op de juiste plek af te leveren. Het stukje moet langer, suggereert de Amsterdamse viroloog en aidsonderzoeker Jaap Goudsmit, met wie ze samenwerken. Dan is de kans groter dat het plakbandje op de juiste plaats komt te zitten.

Maar dat was het probleem niet, zegt Buck. "We hadden een jaar eerder laten zien dat we langere stukjes konden maken. Het DNA zelf was het probleem, we wisten toen al dat het bij aids niet zo geschikt is als plakbandje. Het aidsvirus is een RNA-virus. RNA lijkt op DNA, ze hebben allebei die helixstructuur, maar RNA is net even anders. Dat bindt beter op het hiv. Daar wilde Goudsmit niet van horen, hij bleef hameren op de langere stukken."

Terwijl Eindhoven de plakbandjes levert, test de groep van Goudsmit of ze het aidsvirus remmen. Met wisselend resultaat. "Soms werkte het wel, soms niet. Toen het een paar keer leek te werken, wilde Goudsmit publiceren. Ik heb daarin toegestemd. Vergeet niet, er stond veel druk op. Veel groepen waren op zoek naar een middel tegen aids en nog belangrijker: er gingen veel mensen dood aan aids. Het was een dramatische tijd. Maar achteraf denk ik, we hadden toen niet moeten publiceren."

Op vrijdag 13 april 1990 verschijnt het onderzoek in Science. Het is groot nieuws, de media pakken erover uit. Op het NOS-journaal zegt Buck te verwachten dat aids over een aantal jaren de wereld uit is. "Dat had ik niet moeten zeggen. Ik heb een hele tijd geprobeerd de verslaggever van de NOS uit te leggen wat we hadden gedaan, maar hij bleef herhalen dat hij met dat verhaal niet bij de kijkers hoefde aan te komen. Toen heb ik die termijn genoemd. Dat was mijn fout."

Hoewel de euforie nog even aanhoudt, beginnen collega-wetenschappers hun twijfels te uiten. Kon deze wilde aanpak wel tot succes leiden? Waren de Eindhovense monsters niet vervuild? Intussen melden medewerkers van Buck zich bij Goudsmit en overtuigen hem ervan dat de onderzoeksdata de conclusies niet ondersteunen. Goudsmit besluit dat het artikel in Science moet worden teruggetrokken.

Niet veel later wordt Buck door zijn universiteit geschorst. Vanaf dat moment loopt hij achter de feiten aan. "Ik was op achterstand gezet. Ik had geen toegang meer tot de literatuur, over e-mail of internet beschikte ik niet en ik mocht geen contact onderhouden met mijn medewerkers. Ik heb hier nooit een wetenschappelijke dialoog over kunnen of mogen voeren. Dat steekt me nog het meest, ik ben leraar geweest, ik wil graag uitleggen hoe het zit."

In een la

De TU stelt twee keer een commissie in die de zaak moet onderzoeken. Het rapport van de eerste commissie verdwijnt in een la. Jammer, zegt Buck. "Daar stonden nog goede aanbevelingen in." Dat kan hij niet van de tweede zeggen.

"Op een dag zaten hier drie heren aan tafel die zeiden dat ze er inhoudelijk niet veel verstand van hadden. Dus vroegen ze er maar omheen. Dan kunnen we het net zo goed over het voetballen hebben, dacht ik nog. Ze wensten me sterkte. Ik begreep niet wat ze bedoelden, maar de volgende dag wel. Toen lag daar het persbericht waarin aan mij handelingen 'die grensden aan vervalsing' werden toegeschreven."

Die vervalsing betreft de grafieken waarop het bewijs is gestoeld. Ze moeten laten zien of het gemethyleerde DNA is blijven plakken. "Van een mogelijke vervalsing wist ik niets af. Ik kende alleen de twee grafieken uit ons artikel, maar er bleken er twintig te zijn. Toen ik die, lang na de publicatie, had opgevraagd, begreep ik ook wel dat de interpretatie onjuist was."

Ontluisterend

Intussen heeft de Universiteit van Amsterdam een onderzoek ingesteld naar de werkwijze van de groep van Goudsmit. De conclusies over de werkwijze op diens lab of over het aantal controle-experimenten zijn volgens Buck 'ontluisterend'. Goudsmit krijgt een reprimande maar kan aanblijven als hoogleraar.

Buck niet, hij trekt het niet meer. Hij vraagt ontslag, dat hem eervol wordt verleend. "Je kunt wel blijven knokken en vechten, maar er komt een moment dat ze je alleen nog maar gestoord vinden. Let wel, ik had een gezin te onderhouden. Ik wilde niet eindigen in een caravan op de Mookerhei."

Hij zet zijn bedenkingen nog wel op papier en dient het artikel in bij de Proceedings, het eigen blad van de KNAW. Daar wordt het in eerste instantie geaccepteerd, de redacteur van het blad steekt er in het tv-programma 'Nova', de voorloper van 'Nieuwsuur', zelfs de loftrompet over Buck, maar kort daarna wordt de hele editie vernietigd. Buck heeft niet alleen zijn visie weergegeven, hij beschuldigt zijn voormalige postdoc ook van fraude.

"Dat accepteerden ze niet. Zo ging het wel vaker. Nooit op de inhoud, altijd op de procedure. Die Buck eet niet netjes met mes en vork: weg met die man! Over de kwaliteit van het eten ging het niet. Waarna het in de publiciteit weer ging over de fraudeur Buck."

Het zweet breekt hem uit als hij terugdenkt aan die KNAW-bijeenkomst waarin hij definitief wordt afgeserveerd. "Ik had de kwestie aan de KNAW voorgelegd omdat ik dacht dat ik onder collega's wel het inhoudelijke debat zou kunnen voeren. Maar nee hoor, toen ik daarom vroeg, werd mij de mond gesnoerd. Het leek wel de krijgsraad."

Uiteindelijk haalt hij bij de Nationale Ombudsman zijn gelijk. Die stelt een onderzoek in naar het gedrag van de KNAW en concludeert dat de klacht van Buck gegrond is. De Akademie heeft zich volgens de Ombudsman onbehoorlijk gedragen en stelt voor dat de partijen in overleg gaan. Buck: "Dat voorstel hebben ze naast zich neergelegd. Het overleg heeft nooit plaatsgevonden."

Hij heeft dan al een nieuwe mokerslag te verwerken gekregen. Een medewerker uit zijn laboratorium wordt in april 1994 gearresteerd omdat hij voor een criminele bende heeft gewerkt. Buiten kantooruren heeft hij op het lab van de vakgroep grondstoffen voor xtc getest. Dat was in de tijd dat hij zijn promotieonderzoek bij Buck deed. "Ik wist daar niet van. Iemand moet hem de sleutel hebben gegeven, ik weet niet wie. Hij is één keer betrapt, hij zou spullen uit het lab hebben meegenomen. Ik heb hem toen zelfs nog in bescherming genomen."

Op de vraag wat dit met de affaire te maken heeft, schuifelt hij voor de zoveelste keer naar de grote archiefkast in de woonkamer. En keert dit keer terug met een exemplaar van De Telegraaf die er destijds breed over uitpakte. Hij citeert: 'De leider van de bende, Albert M. heeft professor Buck gevraagd om een gesprek in het huis van bewaring. Tijdens dat gesprek vertelt M. dat Q. hem heeft benaderd om professor Buck uit de weg te ruimen. Ook zou Q. met opzet de stoffen hebben verzuurd, met als doel het aidsonderzoek te doen mislukken'."

Hij kijkt op: "Q. was een van de medewerkers die daags na de publicatie bij Goudsmit op de stoep stonden. Na de affaire is hij in Leiden gepromoveerd en bij DSM terechtgekomen. Hij kreeg een voorwaardelijke straf. Ik blijf hier verder buiten, ik ga niet zeggen: hierdoor is het misgegaan. Maar het doet wel pijn. Per slot zit ik al 27 jaar thuis." Hij leest verder: "Terwijl Buck werd afgeserveerd en de gebouwen van de TU niet meer in mocht, gaf Q. interviews over diens falen."

Zuiverheid controleren

"Weet u wat het is? Q. was geen auteur van het Science-artikel. Maar Goudsmit liet hem wel meeschrijven aan de retraction, het stuk in Science waarmee onze publicatie werd teruggetrokken. Hij kreeg zelfs de taak om de zuiverheid van de stoffen te controleren.

"Van hem is ook de kwalificatie die in al die rapporten opduikt: 'Ceaușescu', naar de Roemeense dictator die toen net was afgezet. Alsof ik geen tegenspraak duldde. Ik ben niet de makkelijkste, ik heb in deze hele affaire fouten gemaakt, maar hoe verklaart u dat ik zoveel promovendi wist aan te trekken als ik een potentaat was?"

"Laat ik een ander voorbeeld geven. Ik was in die tijd ook decaan van de faculteit en toen is het plan aangenomen om bij het onderzoek in te zetten op polymeertechnologie en katalyse. Voor mijn onderzoek, dat volgens een nationale commissie van topkwaliteit was, was geen plaats meer. Ik zat daar bij, ik was de voorzitter. Zeg nou niet dat ik dominant was. Wat mijn rol in die nieuwe constellatie zou zijn, was een raadsel. Maar goed, dat probleem heeft zich zelf opgelost."

Hij valt even stil en zegt dan: "Misschien heeft dat onbewust wel meegespeeld. Dat ik dacht: als ik dat aidsonderzoek tot een succes maak, komen ze misschien tot inkeer."

Deel dit artikel