Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Helmantel scoort in duister Slot Zeist

Home

Frank Straver

Het rustieke werk van de Groningse stillevenschilder Henk Helmantel (1945) komt het beste tot zijn recht bij een gedempte lichtinval. Slot Zeist heeft de ideale omstandigheden geschapen voor een expositie.

De Groningse stillevenschilder Henk Helmantel binnenhalen als exposant; Slot Zeist had er een decennium voor nodig. Reden? De zalen waren te lichtovergoten. Doordat daglicht rijkelijk in de barokke slotvertrekken viel, zouden Helmantels stillevens, waarin subtiele lichtwerking een sleutelrol speelt, volgens de schilder onvoldoende tot hun recht komen.

„Natuurlijk licht mag bij Helmantel niet overheersen in expositieruimtes”, bevestigt Dick Bouma, coördinator tentoonstellingen van Slot Zeist. Onbedoelde spiegelingen zouden afbreuk doen aan de overtuigingskracht van de illusies die Helmantel schept op hardboard (masonite) platen. Na de renovatie van Slot Zeist in 2006 kon Helmantel echter niet weigeren om nog eens te komen kijken. De expositiekamers waren bij deze grootscheepse opknapbeurt flink onder handen genomen. Aanpassing aan museumstandaarden had geresulteerd in een minimale en gedempte lichtinval in de zalen. Na de miljoenenoperatie bleek Helmantel enthousiast en stemde in met het opzetten van een tentoonstelling.

Uit zijn eigen collectie droeg Helmantel (1945) een selectie aan die Bouma wat aan de magere kant vond. In overleg met de kunstenaar kwam het museum uit op 35 werken, waaronder stukken uit de ING-bedrijfscollectie. Dat resulteert in vrij vol gehangen museummuren. Tussen de werken is weinig vrije ruimte gelaten.

Toch is dat geen storende factor. Een doorgaans broodnodige witte barrière blijkt bij de rustieke schilderingen van Helmantel overbodig. De uitgebalanceerde composities in serene tonen vormen harmonieuze eilandjes. „Ze verdragen elkaar goed”, vindt Bouma. Binnen een paar uur was de indeling klaar, terwijl het schikken doorgaans dagen duurt.

Vaak zijn Helmantels vazen, glazen, groente- en fruitstukken weergegeven op een tafel, waarvan het oppervlak nadrukkelijk aanwezig is. De schilder was zelf betrokken bij de indeling van de expositiekamers en op zijn aanwijzing hangen de werken er relatief laag bij. Bezoekers kijken hierdoor eerder op de werken neer dan er tegenop. Dit versterkt de realiteitskracht van Helmantels werk.

Toch bestaat volgens Bouma soms onterecht het idee dat de bekende Groningse schilder erop uit is om het realisme tot op de millimeter door te voeren. „Helmantel wordt vaak als fijnschilder aangeduid, maar eigenlijk is hij dat niet”, weet de coördinator. Met je neus bovenop een voorstelling van boerenbruinbrood is te zien dat de schildering eigenlijk vrij grof is opgezet, met varkenshaarpenseel.

„Helmantel ziet zichzelf eigenlijk als een abstract schilder”, zegt Bouma. „De restvormen zijn voor hem misschien nog wel belangrijker dan de voorwerpen.” Dat zet het werk in een ander daglicht: geometrische vormen worden de belangrijkste vlakvuller. Niet de plek van een glas is in die optiek bepalend voor de compositie, maar hoeveel ruimte het tafelblad inneemt.

Die abstracte insteek past door de bank genomen goed bij de onderwerpkeuze van Helmantel. De Mondriaanliefhebber kiest op vorm en kleur, niet op inhoud. Een dode kerkuil en jonge bonte specht legde hij door de jaren heen vast, omdat ze zich nu eenmaal bij zijn huis en atelier ’De Weem’ in het Groningse dorpje Westeremden te pletter vlogen. „Helmantel laat het deels aan toeval over”, vertelt Bouma.

De groenige glazen drinkbeker, een 17de-eeuwse roemer die hij in 1979 schilderde, koos hij vanwege de bolling van de kelk en de fijne details op de stam. Verse, geelwitte witlofstronken in kartonnen dozen, opengebarsten kastanjes, of verse tomaten: Helmantel lijkt zijn voorwerpen om puur esthetische redenen te kiezen. Symboliek is niet aan de orde. Dat past ook bij zijn keuze om bij het schilderen van kerkinterieurs niet te kiezen voor het indrukwekkend kerkschip, maar bijvoorbeeld voor een gek hoekje van de kerkzaal, waarin een stukje deur, raam en vloer bijzonder samenvallen.

Een enkele keer wijkt de schilder af van zijn vormgedreven en onpersoonlijke werkwijze, blijkt op de expositie in Slot Zeist. Achterin de zaal hangt een zelfportret uit 2007. Tegen een donkerrode achtergrond zit de bebaarde Groninger, met penseel in de linkerhand op een stoel.

De verf op zijn kwast is het rood van de muur achter hem. Helmantel werkte kennelijk met een spiegel. Dat klopt, want hij schildert in werkelijkheid rechtshandig. De kunstenaar kijkt serieus, een tikje zorgelijk. „Het is bijzonder dat dit zelfportret er ook hangt”, zegt Bouma. Helmantel zelf zag het helemaal niet zitten om dit werk te exposeren. Op aandringen van zijn vrouw Babs zou hij uiteindelijk toegegeven hebben.

Enkele werken in Zeist zijn te koop. Eén is met een rood stickertje als ’verkocht’ aangeduid. De aanschaf van een Helmantel is niet voor elke portemonnee weggelegd. Een schilderij van formaat kost zo een halve ton.

De schilder, die internationaal goed in de markt ligt bij verzamelaars, is een workaholic en doet een paar weken over een kunstwerk. Zijn werk heeft hem steenrijk gemaakt, waardoor de Groninger wel ’de miljonair op klompen’ genoemd wordt. Talrijk zijn daarom de schilders die zijn stijl proberen na te apen. De ’vluchtige koper’ zal daar volgens Bouma intrappen, maar het werk van afkijkers is volgens hem vaak beduidend slechter. Vooral aan de compositiekeuzes van Helmantel valt niet te tippen.

Helmantel ziet zijn rijkdom als gevolg, niet als doel van zijn schilderswerk. Zijn nuchtere levensvisie is heel aardig terug te zien in een EO-documentaire die op het bioscoopzoldertje van het Slot vertoond wordt. In Zeist zijn voor fans zonder dikke bankrekening ook zogeheten giclée-prints te koop; goede digitale prints die in lijst een paar honderd euro kosten. Maar dan heb je er wel een ’certificaat van echtheid’ bij. Ze verkopen goed, weet Bouma.

Meer dan tienduizend bezoekers kwamen inmiddels af op de expositie, wat bovengemiddeld veel is voor Slot Zeist. Om die reden is besloten om de tentoonstelling drie weken langer te laten doorlopen dan oorspronkelijk gepland.

Bouma had het succes verwacht. „Dus ik was de klos”, lacht hij, en legt uit dat de medewerkers van Slot Zeist naar goed gebruik per expositie een weddenschapje afsluiten, waarbij een gooi wordt gedaan naar het te verwachten aantal bezoekers. De expositiecoördinator schatte goed en moest trakteren.

Lees verder na de advertentie
Henk Helmantel, 'Witlof in gele doos', 1992 (Trouw)

Deel dit artikel