Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Helgoland: strafkamp zonder prikkeldraad

Home

Alwin Kuiken

Het eiland Helgoland na het bombardement door de Britten in '47. © anp

In zijn verzorgingstehuis in Enkhuizen hoeft Dick Jans (90) niet over Helgoland te beginnen. Niemand die er weet heeft van deze gure rots in de Noordzee - laat staan dat er in de Tweede Wereldoorlog vierhonderd Nederlandse mannen crepeerden.

Slechts een enkele, levende Helgolandganger kan nog iets zeggen over Duivelseiland, zoals gevangenen het eiland noemden. Maar, voor zover Trouw kon nagaan, is alleen Jans nog bij machte om dat te doen. En dus is het aan hem om te vertellen over de waterpomp en over de vijftig meter hoge kliffen waar twee van zijn kameraden vanaf sprongen.

Voordat hij begint, klemt hij een stukje meegenomen rots vast. Van de Lange Anna, zoals een van die kliffen heet. Waar moet Jans beginnen?  Natuurlijk, hij werd opgepakt omdat hij niet in Duitsland wilde werken. Er was het verhoor. En de treinreis. Maar het échte verhaal begint in oktober 1944, op de boot, toen ze een rode stip aan de horizon zagen. Het bleek Helgoland, een rotspunt op zeventig kilometer varen van Cuxhaven.  

Net als in de Eerste Wereldoorlog hadden de Duitsers er een vesting van gemaakt, vol bunkers en gangen - ter bescherming van een onderzeeboothaven.  Na een eerder verblijf op het Duitse Waddeneiland Norderney werd Jans tewerkgesteld in deze haven. Wanneer U-boten averij hadden opgelopen, lasten duikers op Helgoland onder water de boel weer aan elkaar. Jans bediende hun zuurstofpomp.

Stoppen met draaien, zodat ze zouden stikken, speelde regelmatig door zijn gedachten. Maar de Duitse geweren waren altijd dichtbij. Veel zwaarder bleek het uithakken van bunkers in de rotsen, werk dat Jans - evenals het bouwen van zeemijnen - later voor zijn rekening moest nemen.  Gemeen werk, en altijd met honger in de maag. Waterige koolsoep, daar kon de kruidenierszoon uit Enkhuizen niet op werken.

De altijd aanwezige zeewind maakte de arbeid voor Jans en de andere werkweigeraars en politieke gevangenen tot een nachtmerrie. Het cement en het zeewater, vraten aan de kleding. Jans' enige jas was zowat opgelost. Op den duur slofte hij alleen met lappen om zijn voeten door de sneeuw.  En dan had je nog een NSB-er uit Zwanenburg. Deze Eickhoff, de schrik van Helgoland genoemd, dwong Nederlanders om urenlang  in de sneeuw te zitten, met opgestoken handen.

Jans: "Hij sloeg ook met zijn riem. 'Niet zeuren', zei hij dan. 'De mensen in Holland hebben het slechter.'" Maar het ergste was het gevoel van de wereld afgesloten te zijn. "Je voelde je zó verlaten. Ik denk dat dit het meest geïsoleerde strafkamp van de oorlog was. Prikkeldraad was niet nodig.

Ontsnappen was niet bij. Een paar jongens hebben geprobeerd om aan boord van een boot te komen. Maar dat mislukte. Twee zijn er wanhopig van de rotsen gesprongen. Maar er werd weinig over gezegd. Zelfmoord, daar sprak je niet over." Jans wist de ergste verschrikkingen te ontlopen door met een pikhouweel een gat in zijn been te maken. Hij strooide er suiker in, zodat de gapende wond langer open zou blijven.  

De weken in de ziekenboeg waren beter. Jans trof er een vriendelijke zuster die hem zo nu en dan wat extra toeschoof. Nachtelijke vlammen  aan de horizon deden de hoop opwakkeren. "Ik wist: de geallieerden bombarderen Hamburg. Dat gaf me het gevoel dat de verschrikkingen snel voorbij zouden kunnen zijn." En zo ging het. In maart 1945 werden de Nederlanders naar de vaste wal teruggebracht. Na enig omzwerven - waarbij menigeen alsnog om het leven kwam - kwamen ze uiteindelijk terug in Nederland. Zijn verloofde bleek inmiddels een andere liefde gevonden te hebben. Toch heeft Jans aan zijn verblijf geen hekel aan Duitsers overgehouden, zegt hij.

Later, toen ze als toeristen naar Enkhuizen kwamen, sprak hij hen vaak aan. "Zij wisten tenminste waar Helgoland lag. Dat schiep een band."  

Lees verder na de advertentie

'Big Bang' veegde eiland van de kaart  
Helgoland, het enige Duitse eiland op volle zee, kent een opvallende geschiedenis. Nadat de Duitsers het in 1890 met de Britten ruilden tegen Zanzibar, maakten ze er een forteiland van met een onderaards gangenstelsel van dertien kilometer. Hitler wilde er de grootste ijsvrije marinehaven van Duitsland bouwen.

Maar ongeveer duizend Britse bommenwerpers maakten daar een einde aan. Op 18 april 1945 veranderden ze Helgoland in een maanlandschap.  De Nederlandse, Belgische, Russische en Italiaanse gevangenen waren toen al weg. De eilandbewoners schuilden in de onderaardse gangen.

Na de oorlog hebben de Britten hen naar de vaste wal gestuurd. Om voor eens en altijd een einde aan de "Duitse dolk" te maken, hebben ze de gangen en bunkers volgestopt met 6700 ton dynamiet.

 In april 1947 ging alles de lucht in. Drie wilde katten en één konijn kwamen om. De rookkolom werd in Nederland waargenomen.   "Nimmer zal men meer in deze rotswand gangen en kazematten boren", schreef het Vrije Volk.

Hoewel de ontploffingen kraters van veertig meter diep hadden achtergelaten, bleek het eiland niet verdwenen. Vanaf 1952 keerden de verdreven eilandbewoners terug naar de restanten. Ze verlangden terug naar de rauwe zeewind die om de rode rotsen waait.  Het verhaal over de gevangenen raakte in de vergetelheid.

Landelijke kranten publiceerden er rond 1950 voor het laatst over toen de Schrik van Helgoland tot tien jaar cel werd veroordeeld. Een (oorlogs)museum dat sinds enige tijd op het eiland is gevestigd, is nu bezig om verhalen van de dwangarbeiders te verzamelen. Maar omdat de weinige overlevenden verspreid over heel Europa wonen, is het een schier onmogelijke taak.      


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel