Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Helena van der Kraan zoekt de schoonheid van het alledaagse

Home

door Henny de Lange

Helena van der Kraan is geen kunstfotografe die de waan van de dag volgt. Nooit is ze op zoek naar spectaculaire situaties, laat staan dat ze naar verre oorden afreist om daar bijzondere dingen te fotograferen. En van modieuze trends of gemanipuleerde foto's moet ze ook niets hebben. Van der Kraan fotografeert het leven zoals zich dat vrijwel letterlijk om de hoek van haar huis in Rotterdam afspeelt: een poes in de vensterbank, een hand die een gordijn openschuift, een beregend raam, een stilleven op het zwartwit geblokte zeil van de keukenvloer, haar echtgenoot in bad, een Rotterdams stadsgezicht, de kinderen van vrienden en het station van Dordrecht. Geen onderwerpen waar je opgewonden van raakt of waarvan je denkt: dit moet ik zien.

In een wereld waar beelden steeds belangrijker worden en vaak ook steeds heftiger om nog te kunnen beklijven, gaat Helena van der Kraan al 35 jaar onverstoorbaar haar eigen gang, dwars tegen de heersende modes in. Haar oeuvre, waaraan het Fotomuseum Den Haag deze zomer een grote overzichtstentoonstelling wijdt ter gelegenheid van haar 65ste verjaardag, gaat over alledaagse dingen en gewone mensen. Er gaan geen heftige prikkels uit van haar foto's, die meestal in zacht en grijzig zwartwit zijn afgedrukt. Het zijn geen flitsende of sensationele beelden. Toch blijf je kijken naar al die gewone taferelen die ze heeft vastgelegd met veel oog voor detail. En gaandeweg vraag je je af: wat maakt haar foto's toch zo boeiend en waarom is er ondanks het ontbreken van spektakel toch zoveel op te zien?

Een deel van het antwoord ligt misschien in haar achtergrond. Helena van der Kraan werd in 1940 in Praag geboren als Helena Jirina Maazel. Na de mislukte revolutie in 1968 in het voormalige Tsjecho-Slowakije week ze uit naar Nederland, waar ze als schilder en grafisch ontwerper werd aangenomen bij Ateliers 63, een gerenommeerde postacademische kunstopleiding. In die tijd fotografeerde ze nog niet. Ze had er zelfs een hekel aan, omdat haar vader, een verwoede amateurfotograaf, haar in haar jeugd tot vervelens toe had laten poseren. Liever bekeek ze plaatjes of liep ze eindeloos door de straten van Praag om te kijken naar de kerken, de parken en viaducten, en natuurlijk naar de mensen. ,,Er gebeuren zoveel kleine dingen onder je neus, alleen: je moet er wel oog voor hebben'', zegt ze.

Vanaf 1970 ging ze toch fotograferen, maar dat kwam vooral door haar toenmalige vriend (haar huidige man), de beeldhouwer en graficus Axel van der Kraan, die ze bij Ateliers 63 had leren kennen. De kunstprojecten die ze samen bedachten, voerde hij uit, terwijl Helena ze fotografeerde en documenteerde. Van een medestudent leerde ze films ontwikkelen en foto's afdrukken. Tot 1974 bleef ze nog schilderen, maar geleidelijk werd de fotografie steeds belangrijker voor haar.

Haar eerste foto's waren vooral bedoeld om de installaties en sculpturen van Axel zo goed mogelijk vast te leggen. De aandacht waarmee ze dat deed, haar scherpe oog voor details, de lichtval en compositie, zouden ook de basis worden voor haar latere werk. Uit al haar foto's spreekt dat ze er de tijd voor neemt, dat ze iets in haar hoofd heeft en alleen nog wacht op het juiste moment. Toch komen haar foto's nooit ge├źnsceneerd over. Het grootste deel van haar oeuvre bestaat uit portretten, de meeste van mensen uit haar eigen omgeving, van vrienden en hun kinderen, maar ook toevallige passanten zoals bouwvakkers die bij haar om de hoek aan het werk zijn of publiek tijdens een opening in een museum.

Aan de mensen op haar foto's zie je dat Van der Kraan nooit nadrukkelijk aanwezig is als fotograaf. Het meest duidelijk wordt dat misschien wel bij de foto Art dealers (1981) van een kunsthandelaar en -verzamelaar die zich tijdens de opening van een expositie hebben teruggetrokken in de toiletruimte om daar bij de wasbak te onderhandelen over een schilderij, dat ze samen op een dia bekijken. Zij observeren de dia en taxeren elkaar en de fotograaf op haar beurt observeert hen. Natuurlijk weten die mannen zich bekeken, maar nergens blijkt dat uit. Zo subtiel en zonder poeha als haar foto's zijn, zo doet ze ook haar werk. Ze maakt altijd gebruik van natuurlijk licht, dikwijls zonlicht, soms een lamp op een nachtkastje of tl-verlichting. Flits en filmlampen zijn taboe.

Van der Kraan heeft het observeren van het alledaagse, van het leven-om-de-hoek en de mensen om haar heen, tot kunst verheven. Dat levert geen spectaculaire beelden op en daarmee plaatst ze zich buiten deze wereld van visuele overdaad. Dat haar subtiele en verstilde foto's en portretten toch beklijven, zegt iets over de scherpte van haar observaties. Zelf is ze er nuchter en bescheiden over. ,,Ach, eigenlijk hoef je alleen maar te gaan zitten en te kijken. Dan komt er zoveel voorbij.''

Pas moest ze op het station van Roosendaal wachten op de trein. ,,Ik zat op een bankje om me heen te kijken. Passeerden er drie bekende museumdirecteuren in korte tijd. Toeval? Nee, als je goed kijkt, zie je altijd wel iets. Als ik alleen al uit het raam van mijn huis kijk, zie ik zo ongelooflijk veel dingen voorbijtrekken. Maar je moet het wel zien. Ik verbaas me er vaak over dat anderen niet opmerken wat ik waarneem. Ik heb dat kennelijk in me, als kind al, dat ik ook in kleine dingen, in de eenvoud, de schoonheid zie. Visueel leef ik zeer intensief. Als ik de fotografie niet door Axel had ontdekt, had ik wel iets anders gevonden.''

De laatste jaren maakt ze ook kleurenfoto's. Ze fotografeerde onder meer het Rotterdamse arboretum tijdens de verschillende seizoenen, niet om de natuur, maar als achtergrond voor de mensen die daar verblijven, weg van het stadslawaai. Pas in 1998 waagde ze zich aan de kleurenfotografie. ,,Een echte aanleiding om met kleur te gaan werken was er ook niet, behalve dat ik vond dat ik dat ook een keer moest gaan doen.'' Kleurenfotografie is gemakkelijker, vindt ze. Maar als ze moet kiezen gaat haar hart toch uit naar zwartwit. ,,Veel uitdagender.''

Deel dit artikel