Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Held tegen wil en dank

Home

Sebastien Valkenberg

Acteur Christian Bale op de Europese première van 'The Dark Knight Rises' in Londen, gisteren. © AFP

Regisseur Christopher Nolan maakt in de nieuwe Batman-film het spanningsveld voelbaar waar iedere misdaadbestrijder mee kampt. Mag je iets slechts doen om een groter kwaad te voorkomen?

'Ik ben geen held.' Het is een atypische uitspraak voor de hoofdpersoon van een superheldenfilm. Toch was Batman aan het eind van 'The Dark Knight' (2008) de risee van Gotham City. Nog minder heroïsch is hij in 'The Dark Knight Rises', het afsluitende deel van de Batman-filmtrilogie die morgen in première gaat. Dit begint met multimiljardair Bruce Wayne die het vleermuispak van zijn alter ego aan de wilgen heeft gehangen en al acht jaar leeft als een kluizenaar. Mank van alle gevechten sleept hij zich door zijn landhuis.

Uit deze portrettering blijkt al dat regisseur Christopher Nolan geen standaardfilm heeft gemaakt. Vergeleken bij zijn duistere interpretatie veranderen eerdere Batman-verfilmingen tot vrolijke verkleedpartijen. Het is zelfs maar de vraag of zijn werkstuk überhaupt nog een superheldenfilm genoemd kan worden.

Superheldenfilm
Doorgaans kenmerkt dit genre zich namelijk door een manicheïstisch wereldbeeld, zegt filosoof Todd Walters in het Britse blad Philosophy Now. Kenmerkend hieraan is dat goed en kwaad zich tot elkaar verhouden als wit tot zwart. Na twee uur wordt het goede beloond, het kwaad bestraft en is de wereld gered. Dit uitgangspunt staat garant voor een reeks spectaculaire explosies en achtervolgings- scènes, maar de kijker wordt er niet door uitgedaagd.

Terwijl de superheldenfilm zich juist bij uitstek leent voor bespiegeling. Alleen al het uitgangspunt waarop het genre zich baseert, roept de oervraag op uit de politieke filosofie: onder welke omstandigheden is eigenrichting toegestaan? Zo zou het moeten gaan. In de praktijk blijft in het superheldengenre zulke reflectie achterwege. Vanwege de brandschone moraal van de hoofdpersonen vergeet de kijker gemakkelijk dat ze voor eigen rechter spelen en zich, net als de schurken die ze bestrijden, onttrekken aan de rechtsorde.

Ingewikkelde dilemma's
Zo niet in het geval van Batman. Sowieso komt hij van alle superhelden het meest in aanmerking om ingewikkelde dilemma's aan de orde te stellen. Formeel gezien is hij namelijk helemaal geen superheld. Hij ontbeert de bovenmenselijke krachten die zijn collega's wel hebben. Nooit is hij gebeten door een radioactieve spin zoals Spiderman, en anders dan Superman komt hij niet van een verre planeet. Bovendien ligt de kiem van zijn 'heldendom' in wraakgevoelens jegens de moordenaar van zijn ouders. Hij is dus geen semi- heilige die louter wordt gedreven door nobele motieven. De verdienste van Nolan is dat hij van Batman weer de held tegen wil en dank heeft gemaakt die hij van meet af aan was.

Voer voor filosofen
In de gedaante van tragische figuur in vleermuispak blijkt hij zelfs voer voor filosofen. Op internet woedde onlangs een door de Franse krant Libération aangezwengelde discussie over de vraag of de filosoof Martin Heidegger in 'The Dark Knight Rises' nou wel of niet wordt aangehaald, en zo ja, met welk citaat. En eerder publiceerde de prestigieuze uitgeverij Wiley een doorwrochte verzameling essays onder de titel 'Batman and Philosophy: The Dark Knight of the Soul' (2008).

Thomas Hobbes
Zo ongeveer de meest aangehaalde denker in die bundel is Thomas Hobbes. Zoals bekend bedacht de Engelsman de grimmige natuurtoestand voor de situatie waarin een sterk centraal gezag ontbreekt. Hij muntte de term met in het achterhoofd de godsdienstoorlogen in de zeventiende eeuw, maar er zijn ook zat hedendaagse escalaties te bedenken. De Nederlandse filosoof Hans Achterhuis beschrijft in 'Met alle geweld' (2008) wat er gebeurde toen in de jaren zestig de politie staakte in Montréal. "Aan het eind van de dag waren er zes banken beroofd, een honderdtal winkels geplunderd, twaalf branden aangestoken, ontelbare ruiten gesneuveld en was er voor drie miljoen dollar schade aangericht."

Mocht er ooit een bijgewerkte editie van 'Batman and Philosophy' verschijnen, dan zal Hobbes er ongetwijfeld nóg vaker in voorkomen. De bad guy in 'The Dark Knight Rises' heet Bane, een oersterke bullebak die Gotham van de aardbodem wil wegvagen. Daartoe sluit hij allereerst alle drieduizend politiemannen van de stad op onder de grond. Als hij burgers vervolgens oproept zelf het gezag te nemen, laat zich raden wat er gebeurt. Hij is, in de woorden van Hobbes, uit op 'de oorlog van allen tegen allen'.

Strijd tegen misdaad
Maar zelfs mét een goed werkend justitieel apparaat is het de vraag of een gemeenschap zulke schurken van de buitencategorie aankan. Want wanneer gaan wetten fungeren als ketenen? Deze sleutelkwestie komt meerdere malen terug in de film. Maar de thematiek doortrekt eigenlijk de hele trilogie. De rechtsstaat schrijft voor dat de strijd tegen misdaad volgens bepaalde regels verloopt. De ongemakkelijke vraag die Nolan onder de aandacht brengt is of dit principe altijd volstaat.

Een fikse knokpartij van Batman met de schurk is formeel gesproken ook illegaal, maar kan de kijker nog billijken. Maar wat als hij grens tussen een stevig politieverhoor en marteling laat vervagen? Of als hij de privacy van burgers massaal schendt?

Bush
Dergelijk gedrag roept natuurlijk meteen de 'war on terror' in herinnering, waarin ook de grenzen van het rechtmatige werden opgezocht. De Amsterdamse literatuurwetenschapper Dan Hassler-Forest ontwaart in zijn proefschrift 'Superheroes and the Bush Doctrine: Narrative and Politics in Post-9/11' (2011) zelfs een duidelijke neoconservatieve ideologie in de nieuwste Batman-reeks. Zijn these in het kort: de gemaskerde vleermuisman is George W. Bush met een cape om.

Zieleleven
Toch heeft Nolan geen verkapt pamflet gemaakt en van een simpele verheerlijking van buitenwettelijk geweld is geen sprake. Hij voorziet Batman juist van een zieleleven als hij zijn hoofdpersoon laat beseffen waartoe hij afglijdt: ik weet wat ik moet worden om de vijand te stoppen. Zo'n vooruitzicht vervult hem met weerzin, een gedachtengang waarop we de traditionele superhelden niet snel zullen betrappen. Twijfels zijn hun over het algemeen vreemd omdat ze koersen op het kompas van hun ondubbelzinnige goedheid.

Donkere ridder
De Batman-trilogie van Nolan maakt het spanningsveld voelbaar waar iedere misdaadbestrijder mee kampt. Mag je iets slechts doen om een groter kwaad te voorkomen, zoals de totale vernietiging van de stad? Simpele verontwaardiging doet in elk geval geen recht aan het enorme dilemma dat hier speelt. De regisseur maakt expliciet wat in andere superheldenfilms verondersteld wordt, maar vaak onuitgesproken blijft.

Mede hierdoor krijgt de trilogie haar grimmige karakter. 'The Dark Knight Rises' zou de kijker nog even op het verkeerde been kunnen zetten: volgt hier dan toch de wederopstanding van Batman volgens het klassieke stramien van de superheldenfilm? Amper. De titel belooft weliswaar een triomf, maar maakt tegelijk duidelijk dat we nog steeds van doen hebben met een donkere ridder. Ook in het finale deel kan Batman onmogelijk uitgroeien tot een witte ridder die strijdt met het wetboek in de hand.

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie