Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Groot gnosisgeleerde vergroeide allengs met zijn onderwerp

Home

Cokky van Limpt

Dat er uitgerekend in Egypte gisteren een einde is gekomen aan het aardse leven van professor Gilles Quispel (89), mag een wonderlijke beschikking van het lot of, zoals hij het zelf waarschijnlijk liever zou noemen, van God heten. Want juist in Egypte boorde de Utrechtse emeritus hoogleraar in de geschiedenis van het vroege christendom een schat aan schriftelijke bronnen aan, die hem zowel persoonlijk als wetenschappelijk tot zijn dood zou blijven bezighouden.

Quispel woonde eind jaren veertig met zijn gezin in Rome, waar hij in de Vaticaanse bibliotheek voorstudies deed voor een boek over de gnostische kerkleraar Valentinus, toen het gerucht hem bereikte dat er in het Nijlzand bij het Egyptische dorp Nag Hammadi dertien codices waren gevonden met vijftig gnostische geschriften. Valentinus ging de kast in. Het zou tot 2003 duren eer hij zijn liefde voor deze gnosticus alsnog in boekvorm kwijt kon.

Quispel kon smakelijk vertellen over de vele avonturen die hij in de jacht op de Nag Hammadi-geschriften heeft beleefd. Bijzonder is het verhaal over koningin Juliana, bij wie Quispel vaak te gast was, op Soestdijk en op het Loo. Juliana was bijzonder geïnteresseerd in esoterie en gnostisch christendom, en wilde Quispel graag van dienst zijn, toen hij in 1955 toegang wilde krijgen tot de Nag Hammadi-geschriften in Egypte. Haar minister van Buitenlandse Zaken, Beijen, moest een goed woordje voor hem doen bij de Egyptische autoriteiten. Dat gebeurde, en het was Quispels overtuiging dat, als Juliana er niet was geweest, de Nag Hammadi-codices, inclusief het Thomasevangelie - het beroemdste van deze geschriften - 'nu nóg in die koffer lagen in het Koptisch Museum in Cairo', en inmiddels waarschijnlijk door de insecten waren opgevreten.

Quispel was een krachtige persoonlijkheid, die het zware geschut niet uit de weg ging in zijn meningsverschillen met collega-onderzoekers. Hij vond ze kortzichtig en beperkt in hun visie. Drie jaar geleden nog haalde hij snuivend van - inmiddels toch wat gematigde - verontwaardiging herinneringen op aan de jaren vijftig, toen hij samen met de nieuwtestamenticus Van Unnik het uit Nag Hammadi afkomstige gnostische 'Evangelie der Waarheid' had ontcijferd. “Met tegenwerking van heel Nederland, kun je wel zeggen, is dat evangelie vanuit Utrecht over de hele wereld bekend geworden. En in Trouw noemde toentertijd een theoloog het Thomasevangelie 'gebazel van Jezuologen!'“

Collega-onderzoekers waren het lang niet altijd eens met de vergaande conclusies die Quispel soms aan zijn onderzoek verbond, maar dat hij een belangwekkend geleerde was, zal waarschijnlijk geen van hen ontkennen.

Vooral de afgelopen jaren kwam hij er ook openlijk voor uit dat de gnosis, het innerlijk ervaren geloof, dat hij altijd 'de kennis des harten' noemde, hem ook persoonlijk op het lijf geschreven was. Hij schroomde op het laatst zelfs niet zichzelf ronduit een gnosticus te noemen. Tegelijkertijd bleef hij ook trouw lid van de Nederlandse Hervormde Kerk, die naar zijn mening nooit had moeten fuseren met lutheranen en gereformeerden tot de Protestantse Kerk in Nederland.

Allang met emeritaat ontwikkelde Quispel de laatste jaren van zijn leven een hernieuwde werkdrift. In zijn 'ter kimme neigend leven' wilde hij nog zoveel mogelijk van zijn kennis voor het nageslacht vastleggen. Na het boek over Valentinus in 2003, maakte hij in 2004 een nieuwe vertaling van het Thomasevangelie. In hetzelfde jaar verzorgde hij samen met de Nijmeegse hoogleraar dr. Hans van Oort een vertaling van de Keulse Mani-Codex.

'Gods verborgen omgang vinden zielen waar zijn vrees in woont'. Dit psalmwoord citeerde Quispel onlangs in een televisie-interview, toen hem naar zijn persoonlijke geloof werd gevraagd. In dat vertrouwen is hij gisterochtend in een ziekenhuis in El Gouna aan de Rode Zee bezweken aan een longontsteking.

Deel dit artikel