Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Groningse gasboringen: ramp in slow motion

Home

Onno Havermans

Bord in weiland tussen Hoogezand en Sappemeer in januari vorig jaar. Het refereert aan de ontdekking van het Groningse gasveld bij Slochteren op 29 mei 1959. © HH

Wie had 55 jaar geleden gedacht dat het Groningse land zou verzakken door de gaswinning? Tot de 3.6 van Huizinge in 2012 het land wakker schokte, telde alleen het belang van de schatkist, concludeert de Onderzoeksraad voor Veiligheid vandaag in een rapport.

Willem Meiborg was een roepende in de woestijn. In een ingezonden brief in het Nieuwsblad van het Noorden wees de Groningse ingenieur op de gevaren van de net begonnen gaswinning. 'Belangrijke bedragen zullen gereserveerd moeten worden voor allerlei calamiteiten, zoals bijvoorbeeld de in de toekomst te verwachten bodemdalingen', schreef hij op 8 november 1963 in de krant.

Vier jaar na de ontdekking van 'de bel van Slochteren', op 22 mei 1959 op het land van boer Boon in Kolham, was de exploitatie van het Groninger gas serieus op gang gekomen met het verlenen van de concessie aan de Nederlandse Aardolie Maatschappij (Nam). De samenwerking tussen Shell en Esso - opgezet in 1947 voor het opsporen en aanboren van olie en tot dan vooral bekend van de ja-knikkers bij Schoonebeek - richtte zich vanaf toen vooral op gas.

Kernenergie
Hetzelfde jaar richtte de overheid de Gasunie op en een jaar later werden de eerste aansluitingen gelegd, want de Nam mocht dan het gas omhoog halen, de Nederlandse staat zou er aan gaan verdienen. Aanvankelijk niet eens zoveel. Het gas ging goedkoop weg, mede ingegeven door de gedachte dat niet gas, maar kernenergie de toekomst had.

Het 'Groningen-gasveld', zoals Slochteren ging heten, bleek echter veel groter dan aanvankelijk gedacht; met 2800 miljard kubieke meter is het een van de grootste gasvelden ter wereld. Kolen- en oliekachel maakten plaats voor centrale verwarming. Joop den Uyl, toen minister van economische zaken, bracht op 17 december 1965 in Heerlen de boodschap dat de Limburgse steenkoolmijnen binnen tien jaar zouden sluiten.

In 1968 was 78 procent van de huishoudens in Nederland aangesloten op het net van de Gasunie. Wrange bijkomstigheid: de dorpen in Noordoost-Groningen kregen als 'onrendabele gebieden' pas later een aansluiting op het gas dat uit hun bodem werd gewonnen.

Het goedkope gas droeg bij aan een snelle welvaartsgroei. Nieuwbouwwijken verrezen, de tv deed haar intrede in de huiskamers, net als andere apparatuur. Nederland maakte een spectaculaire ontwikkeling door, zoals door Annegreet van Bergen beschreven in haar boek 'Gouden jaren'.

Lees verder na de advertentie
Het 'Gro­nin­gen-gas­veld' is met 2800 miljard kubieke meter een van de grootste gasvelden ter wereld

Op het Plein in Den Haag kwamen vorige week tientallen mensen samen voor een ludieke actie tegen de gaswinning in Groningen. © anp

Nederland verkeerde in een juichstemming over het gas, dat al snel een flinke bron van inkomsten werd op de rijksbegroting, in sommige jaren tot wel 10 procent. Voor zwartkijkers was geen plaats. "Mijn opa werd door de Nam en de overheid weggezet als een dorpsgek", zei kleinzoon Willem Meiborg twee jaar geleden tegen het Dagblad van het Noorden.

Fluctuatie
Het Groningse gas bracht sinds 1963 al zo'n 265 miljard euro in de schatkist. De jaarlijkse inkomsten fluctueren, afhankelijk van de hoeveelheid die de Nam omhoog haalt en van de prijs die twee keer per jaar wordt vastgesteld, nog altijd gerelateerd aan de gemiddelde olieprijs, al is de koppeling zes jaar geleden gedeeltelijk losgelaten. In topjaar 2013, toen een record van 52 miljard kuub gas werd gewonnen, vloeide 15 miljard euro in de staatskas.

Kritiek kwam er wel op de lichtzinnige wijze waarop de overheid omsprong met de gasbaten. Aanvankelijk lag de prijs laag, ook voor buitenlandse afnemers. Toen de gasprijs gekoppeld aan de olieprijs ging stijgen, werden de Nederlandse huishoudens soms de dupe van internationale geopolitieke conflicten. Tijdens de oliecrisis in de jaren zeventig maande Joop den Uyl, inmiddels premier, zijn landgenoten zuinig te zijn met energie en werd opnieuw gekeken naar het alternatief van niet-fossiele brandstoffen.

Sommige economen verweten de politiek een kortetermijnvisie. In plaats van de gasbaten direct in de staatskas te laten vloeien en er gaten in de begroting mee te dichten had de Staat een fonds moeten vormen dat met strategische beleggingen voor een langdurig stabiel rendement had kunnen zorgen. Noorwegen koos 25 jaar geleden met de opbrengsten van olie voor die verstandige oplossing, waardoor iedere Noor nu feitelijk miljonair is, in kronen weliswaar.

Investeringen
Nederland heeft zijn gas verjubeld, schrijft de Groningse hoogleraar Flip de Kam in de vorig jaar verschenen 'Canon van Nederland' (uitgeverij Meulenhoff). Onder de kop 'Een eindige nationale schat wordt verbrast', betoogt De Kam dat Nederland alsnog kan besluiten de gasbaten exclusief te gebruiken voor investeringen in havens, dijken, wegen en veelbelovend wetenschappelijk onderzoek, of alsnog een Gasfonds in te stellen. Dat fonds komt er vast, zo bleek vorig jaar in de Tweede Kamer.

Het Groningse gas bracht sinds 1963 al zo'n 265 miljard euro in de schatkist

© Trouw

Zo'n fonds zou echter een totale beleidsommezwaai betekenen met zeer ingrijpende gevolgen voor de rijksbegroting. "Nu al kost het moeite om het begrotingstekort binnen de Europese norm van 3 procent te houden", stelt De Kam. Nederland is verslaafd aan zijn gasbaten en zal moeten afkicken, want ergens rond 2040 is de gasvoorraad in Groningen op.

Tot zover het geld. Het opraken van de 'bel van Slochteren' heeft ook andere gevolgen, waarvoor Willem Meiborg al in 1963 waarschuwde, maar die stelselmatig zijn genegeerd. Met het slaan van de boorputten in het Groningerveld is een proces in gang gezet dat 'zelfstandig actievoerder zonder personeel' Kor Dwarshuis omschrijft als 'een ramp in slow motion'. Meer dan duizend aardbevingen, aanvankelijk nauwelijks voelbaar en in de loop der jaren langzaam zwaarder, hebben schade toegebracht aan honderden gebouwen en daarbij ook aan het veiligheidsgevoel van hun bewoners.

Wanneer de schokken zijn begonnen is moeilijk terug te rekenen, omdat de overheid er geen acht op sloeg, de Nam er niets van wilde weten en het KNMI pas begin jaren negentig ging onderzoeken of het beven verband hield met de gaswinning. Dat gebeurde nadat sociaal-geograaf Meent van der Sluis een verband had gelegd tussen de gaswinning en een aardbeving op Tweede Kerstdag 1986 in zijn woonplaats Assen.

Persoonlijke vendetta
Van der Sluis werd weggehoond. Toenmalig Nam-woordvoerder Frank Duut noemde de theorie van de docent milieukunde aan het Van Hall Instituut in Groningen onzin en dat bleef hij herhalen, zelfs toen het gelijk van Van der Sluis lang en breed was aangetoond. Het werd een persoonlijke vendetta.

De kerstbeving in Assen had een kracht van 2.8 op de Schaal van Richter. Niet erg hoog, maar de kracht was goed voelbaar omdat de schok maar een kilometer diep begon. Dat is kenmerkend voor de aardbevingen in het gasgebied. Het rommelt niet zo diep als bij natuurlijke bevingen, die doorgaans op twintig tot honderd kilometer diepte zitten.

Wanneer de schokken zijn begonnen is moeilijk terug te rekenen, omdat de overheid er geen acht op sloeg

Actievoerders van Schokkend Groningen protesteerden vorig jaar op een gaswinningslocatie van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) bij het dorp 't Zandt bezet. © anp

Ook Meent van der Sluis was lange tijd een roepende in de woestijn. Zijn waarschuwingen werden wel gehoord door mensen bij wie scheurtjes in de huizen zichtbaar werden. Langzamerhand kregen ook gemeentelijke en provinciale bestuurders argwaan, maar de landelijke overheid zag geen reden maatregelen te nemen. In augustus 1991, na een nieuwe schok in Drenthe, van 2.7 op drie kilometer diepte, sloot het KNMI een verband met gaswinning niet langer uit.

Pas elf jaar later schoot echt iedereen wakker. De beving bij Huizinge, op 16 augustus 2012, had een kracht van 3.6 en was daarmee veruit de krachtigste in het gaswingebied. Niet langer konden overheid en Nam volhouden dat het met de zwaarte wel meeviel,de zwaarte verder zou oplopen naarmate er meer gas uit de bodem zou worden gehaald. Niet langer was het veilig.

Herzien
Terwijl de bevolking van het noorden voor het eerst echt boos werd, ging minister Kamp van economische zaken over tot actie. Hij liet een reeks onderzoeken doen en er kwamen hoorzittingen in de Tweede Kamer , waar de Nijmeegse hoogleraar veiligheid Ira Helsloot doodleuk vertelde dat de risico's in Groningen niet groter zijn dan die bij tunnels of chemische fabrieken.

Toch werd het Gasbesluit herzien. Weliswaar zorgde de koude winter van 2013 nog voor een ongekende piek in de gaswinning, vanaf 2014 moest de gaskraan geleidelijk dicht. Heel voorzichtig, want er zijn leververplichtingen aan het buitenland en zeven miljoen huishoudens in Nederland zijn afhankelijk van het gas. Tussen de 30- en 90.000 huizen moeten worden versterkt.

Voor Groningen gingen de stappen van Kamp niet ver genoeg. Alleen volledig stoppen met het winnen van gas zou helpen, maar een oplossing is dat allerminst. Het beven van de bodem zal voorlopig niet stoppen.

Tussen de 30- en 90.000 huizen moeten worden versterkt

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Het 'Gro­nin­gen-gas­veld' is met 2800 miljard kubieke meter een van de grootste gasvelden ter wereld

Het Groningse gas bracht sinds 1963 al zo'n 265 miljard euro in de schatkist

Wanneer de schokken zijn begonnen is moeilijk terug te rekenen, omdat de overheid er geen acht op sloeg

Tussen de 30- en 90.000 huizen moeten worden versterkt