Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Gooise zwerfstenen in oude zanderij

Home

door Henk van Halm

Aan de voet van de zendtoren van de Wereld Omroep in Hilversum-Noord ligt een voormalige zandafgraving. De Zanderij van Crailo kreeg vanaf de jaren veertig bekendheid bij jonge natuuronderzoekers als kalkterrein, waar de Nederlandse Spoorwegen uitgewerkt carbid stortten. Er leefden ongehoorde aantallen wijngaardslakken en er groeiden bijzondere kalkplanten, waaronder zeldzame wilde orchideeën. Maar de Zanderij was ook geologisch belangrijk.

Het Gooi is een onderdeel van de Utrechtse Heuvelrug. Een restant van een door een landijstong in de voorlaatste ijstijd (Saalien) opgedrukte stuwwal. In die tijd, 200.000 tot 140.000 jaar geleden, bedekte een reusachtige gletsjer de noordelijke helft van ons land. Een ijstong van een halve kilometer dik ploegde door de bodem tot een diepte van honderdvijftig meter en drukte alles opzij wat zich op zijn weg bevond.

Toen het landijs zich terugtrok, bleef niet alleen de hoge stuwwal ter weerszijden ven de Gelderse Vallei achter, maar ook een grote hoeveelheid zwerfstenen, die in de vele eeuwen erna werden bedekt door opnieuw afgezette aardlagen.

In het begin van de vorige eeuw werden die keien als zwerfstenen herkend door de Amsterdamse onderwijzer Eli Heimans. In zijn 'Geologie-boekje' uit 1913 refereert Heimans vaak aan de Bussumse zanderij, die al een zandafgraving was voordat hij de plek ontdekte. Zwerfkeien lagen overal. Het zand werd gebruikt voor de aanleg van de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort. Daarna als bouwzand voor de zich uitbreidende steden. Eigenaar Stad en Lande van Gooiland zag het als een sociale opdracht de grond na afgraving te ontginnen als landbouwgrond. Heimans deed wanhopige pogingen een deel van de zanderij met de daarop liggende zwerfstenen als natuurmonument te behouden. Hij pachtte het deel waar de stenen waren gedeponeerd van erfgooier J. Jongerden voor 7,50 gulden per halfjaar. In zijn sterfjaar 1914 werd hem de pacht opgezegd en kort daarop werd het door hem gepachte terrein ontgonnen.

Ontwikkelingsproject

In 1971 werd de zandwinning gestaakt. Het Goois Natuurreservaat verkreeg het terrein en maakte er een natuurontwikkelingsproject van. Het rechtlijnige ontwerp verdient wat mij betreft geen schoonheidsprijs, maar het is zoals iemand die bij het ontwerp betrokken was, opmerkte: ,,Er viel aan het terrein niets te verpesten, want het was al grondig door de afgraving vernield. Het was een holle kies.''

In dit parkachtige project zijn Heimans' zwerfstenen geplaatst langs een pad, dat nu de naam Heimans-keienpad heeft gekregen, als eerbewijs aan de man die naast Thijsse het Nederlandse volk in de eerste helft van de vorige eeuw natuurbewust heeft gemaakt. Daarmee is ook een wens van de Heimans en Thijsse Stichting, die een particulier documentatiecentrum van de natuurbescherming, de natuurstudie en de natuureducatie beheert, vervuld.

Het is jammer dat Eli Heimans nooit heeft geweten dat de Zanderij een kleine eeuw na zijn dood weer als natuurterrein werd ingericht en dat een naar hem genoemd zwerfkeienpad is aangelegd.

Roerige geschiedenis

Paleontholoog Bert Boekschoten vindt dat stenen horen bij de natuur en dat zwerfstenen bescherming verdienen. Bij de opening van het keienpad op 4 oktober zei hij: ,,In het Gooi vinden we de oudste afzetting witte zanden, ooit aangevoerd door een reeds lang verdwenen Baltische oerstroom, de Eridanusrivier, die in de Botnische Golf ontsprong. De Eridanus voerde het kalkloze zand aan als erosiemateriaal van Scandinavische granieten. Het oprijzen van Denemarken was het einde van de Eridanus. Boven het witte zand werden gelig zand en grind afgezet door de Rijn en de Maas, die de rol van de Eridanus vanaf 800000 jaar geleden overnamen vanuit het toen oprijzende Rijnleisteengebergte en de Ardennen. Door het landijs van de voorlaatste ijstijd (het Saalien) werden de zandlagen schuin opgestuwd. Ze liggen nu dakpansgewijs onder en naast de glaciale afzettingen. De grondmorene van keileem en zwerfkeien is nog aanwezig in het zuidelijke deel van de afgraving. In het Saalien brachten gletsjers enorme keien aan uit Fennoscandië. Voordien werden ook grote stenen door de rivieren aangevoerd. Grondijs zette zich af op stenen op de rivierbodem en dat ging drijven, waardoor de ingevroren stenen met de ijsschotsen mee naar het noorden dreven. We moeten ons ook realiseren dat veel zand in de Zanderij door het landijs uit noordelijker gelegen gebieden voor zich uit werd geschoven.''

,,De laatste ijstijd (het Weichselien) was minstens zo koud als het Saalien, maar het was droger. Daarom kwam het landijs minder ver zuidelijk. Ons land en de Noordzee waren een poolwoestijn zonder enige begroeiing. Met eeuwenlang waaiende felle winden, die de stuwwallen afbraken en enorme massa's zand in onze streken deponeerden. Ook boven op het morenepuin van het Saalien.''

Grootsts ecoduct

Natuurontwikkeling betekent dat de grond technisch gereed wordt gemaakt voor de vestiging van bepaalde planten en dieren. Die zijn inderdaad verschenen: gewone ruigteplanten, zoals Canadese fijnstraal, bezemkruiskruid, speer-, krul- en akkerdistel, hanenpoot, smal vlieszaad en perzikkruid, maar ook een paar zeldzaamheden zoals bleekgele droogbloem en waterpostelein.

De grootste natuurbrug ter wereld, een ecoduct van maar liefst 800 meter lengte en 50 meter breedte, wordt nu aangelegd als overspanning van de voor dieren en veel planten onneembare barrière, die de weg tussen Hilversum en Naarden, de spoorlijn Hilversum-Bussum, een opslagterrein van NS en een sportpark vormen. De Natuurbrug verbindt de Bussumerheide met het Spanderswoud en zorgt op grotere schaal voor een koppeling van de natuurgebieden op de Heuvelrug met die van het Vechtplassengebied.

En het beroemde carbidterreintje van NS? Voor de aanleg van de Natuurbrug is het verplaatst. De carbidhoudende grond en de wijngaardslakken zijn naar een ander terrein overgebracht.

Deel dit artikel