Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Goedaardige luis in de pels van Rome

Home

Stijn Fens

© Gemma Pauwels

reportage - 500 jaar reformatie In de zoektocht naar de sporen van de Reformatie zijn we in Rome. Hoe vergaat het de lutheranen, in deze stad een groeiende gemeenschap, vandaag de dag in het hol van de leeuw? Deel 14 van een serie.

Je zou denken dat Jens-Martin Kruse, voorganger van de Duitse evangelisch-lutherse gemeente in Rome, het moeilijk zou vinden om juist op het Sint-Pietersplein af te spreken. Hier staat immers de enorme basiliek die er onder meer kwam door de grootschalige verkoop van aflaten. Toentertijd een doorn in het oog van Maarten Luther. Maar van enig chagrijn is bij de dominee niets te bespeuren. "Ik denk vooral: 'Wat is dit een prachtig gebouw, wat is dit een schitterende kerk'. En pas in derde of vierde instantie realiseer ik me dat dit alles ook iets met aflaten te maken heeft."

Lees verder na de advertentie

Aflaten waren volgens de katholieke kerk anno 1500 een manier om in het hiernamaals de periode in het vagevuur te bekorten. Luther was het oneens met zowel aflaten als vagevuur. Kruse: "Natuurlijk voel ik ook wel iets van pijn dat juist dat conflict over die aflaten tot een scheiding binnen de kerk heeft geleid. Maar ik kom hier graag. Ik woon weleens een viering in de Sint-Pieter bij, altijd een zeer ontroerende ervaring. Vooral omdat Franciscus daar niet als 'de machtige paus' optreedt, maar juist als een nederige bisschop, een christen en een gelovige. Hij zet een heel ander accent dan de architectuur van de kerk voorschrijft."

Luther wilde de kerk hervormen in de geest van het evangelie. Hij wilde geen eigen kerk stichten.

Duitse dominee Kruse

Nee, van Kruse zul je niet snel iets lelijks horen over de rooms-katholieke kerk en de paus die in Rome alomtegenwoordig zijn. Ook moet volgens de dominee de afkeer waarmee Luther later terugkeek op de reis die hij als jongeman naar Rome ondernam gerelativeerd worden (zie kader). "Hij heeft pas twintig jaar na zijn bezoek aan de stad erover geschreven. Als je je voorstelt wat er tussen die twee bezoeken allemaal met hem gebeurd is, kun je je voorstellen dat dit een rol is gaan spelen in zijn herinneringen aan Rome. Hij heeft in Rome niet alleen dingen gezien die hem irriteerden, maar ook veel van zijn geloof herkend."

Bescheidenheid

Dat geldt ook voor de dominee die met zijn priesterboord onder een beige windjack niet erg opvalt tussen alle geestelijken die op het plein rondlopen. "Mensen denken vaak dat ik een katholiek priester ben. Dat lijkt me een goed teken." Deze opmerking tekent de bescheidenheid van de geloofsgemeenschap waar Kruse leiding aan geeft. Vijfhonderd Lutherse christenen die in de hoofdstad van het katholicisme serieus willen omgaan met de erfenis van de Duitse kerkhervormer, maar tegelijkertijd streven naar goede betrekkingen met hun broeders en zusters in Christus van wie ze gescheiden zijn.

Kruse: "Luther wilde de kerk hervormen in de geest van het evangelie. Hij wilde geen eigen kerk stichten. Daar zijn wij ook schatplichtig aan. De oecumene is voor ons enorm belangrijk." Een goedaardige luis in de pels van Rome dus.

Elke week komen de lutheranen bij elkaar in hun prachtige kerk, op een steenworp afstand van de beroemde Via Veneto. De klokken van de Christuskerk maken hetzelfde geluid als die van de Slotkerk van 'Lutherstad' Wittenberg.

Op deze zondag zijn zo'n zeventig belangstellenden op de dienst afgekomen. Ze zingen onder meer een lied waar Luther niet alleen de tekst maar ook de melodie voor schreef. Soms wordt hun gezang overstemd door een ambulance die langskomt. "Voor mij is Luther een groot hervormer", zegt vrijwilligster Karin Alers na afloop. "Ik vind hem zeer moedig. En ik vind het heel goed dat dit tegenwoordig benadrukt wordt. Niet alleen door de protestanten, maar ook steeds meer door katholieken." En lachend : "Helaas nog niet door alle katholieken."

Samen met een andere vrijwilligster, Karen Thomas, heeft Alers de verantwoording over de vitrine van de kerk waarin alle evenementen van de gemeenschap worden aangekondigd. Dat zijn er nogal wat in dit Lutherjaar. Veel lezingen, maar ook oecumenische vieringen. "Het belangrijkste is dat wij hier in Rome een voortrekkersrol hebben als het gaat om de eenheid der christenen", zegt Thomas.

Vijfhonderd jaar later mogen katholieken en lutheranen nog altijd niet aan elkaars avondmaal deelnemen.

Al snel noemen de dames de naam van paus Franciscus die in november 2015 een bezoek bracht aan de gemeenschap. Ook de lutheranen hebben het over 'onze' paus. "Hij was heel sympathiek", zegt Alers. "Het was echt een belevenis." Thomas valt haar bij. "Wij vragen ons weleens af: als paus Franciscus in de tijd van Luther aan het bewind zou zijn geweest, zou Luther dan überhaupt op het idee zijn gekomen om zulke verregaande hervormingen te eisen. Misschien waren er onder paus Franciscus ook geen aflaten verkocht."

De Christuskirche puilde uit bij het bezoek van Franciscus. Hij maakte eerst een uitgebreide ronde door de kerk waarbij hij tientallen gelovigen de hand schudde. Vervolgens nam hij naast dominee Kruse plaats en konden de aanwezigen vragen stellen. Een Lutherse vrouw vroeg hem of zij met haar rooms-katholieke man te communie mocht gaan. Franciscus had het zichtbaar moeilijk met dit dilemma, verwees uiteindelijk naar het ene doopsel dat lutheranen en katholieken delen en zei toen: "Praat met God en ga je gang. Meer durf ik niet te zeggen."

Avondmaal

Het avondmaal was ook in de tijd van Luther al een groot twistpunt. Vijfhonderd jaar later mogen katholieken en lutheranen nog altijd niet aan elkaars avondmaal deelnemen. "Als ik bij een huwelijk van de zoon van katholieke vrienden ben, dan blijf ik achter in de kerkbank omdat ik weet dat ze niet graag zien dat ik te communie ga", vertelt Karen Thomas. "Dit punt moeten echt worden opgelost."

Dominee Jens-Martin Kruse denkt dat die oplossing er wel gaat komen. Hij ziet een cruciale rol in dit proces weggelegd voor paus Franciscus, inmiddels een goede bekende van hem. "Hij was in onze kerk zo concreet dat het niet anders kan of dit alles zal op niet al te lange termijn tot resultaat gaan leiden", denkt hij. Volgens Kruse was het bezoek van de paus heel belangrijk voor zijn gemeenschap. " Het heeft ons ook aanzien opgeleverd en ook veel publiciteit. Dat komt ons goed uit. Veel mensen kenden ons niet. Voor hen waren we een merkwaardige groep dwalende ketters. Maar nu kunnen we zeggen: "Nee hoor, paus Franciscus was bij ons."

De lutheranen hier zijn ook Romeinen en voelen zich in Rome thuis.

Dominee Kruse van Lutherse kerk in Roma

Ze kunnen niet meer om ons heen, wil Kruse maar zeggen. Feit is dat de sympathie voor de lutheranen in Italië groeit. Steeds meer Italianen laten hun 'cultusbelasting' (0,8 procent van het belastbaar inkomen) ten goede komen aan het kleine kerkgenootschap.

Piazza Martin Lutero

Maar de grootste erkenning kwam ruim anderhalf jaar geleden toen het Romeinse gemeentebestuur, na een verzoek van onder meer Jens-Martin Kruse, een pleintje in de schaduw van het Colosseum tot Piazza Martin Lutero omdoopte. Het is een idyllische plek die Luther is toebedeeld. Er staan geen huizen aan zijn plein, maar er is een fontein waar kinderen spelen en een klein barretje waar met name oudere Romeinen even halt houden tijdens hun zondagse wandeling. 'Martin Lutero, Duitse theoloog van de reformatie, 1483-1546' staat er op het straatnaambord. "Of er nou een Maarten Lutherplein is of niet, is niet van het hoogste belang. Het heeft natuurlijk een symbolische waarde", zegt Kruse. "We zijn een kleine minderheid, maar we horen bij de geschiedenis van deze stad. De lutheranen hier zijn ook Romeinen en voelen zich in Rome thuis. Ze voelen zich welkom met hun geloof. Dan is het toch ook goed om te laten zien dat Maarten Luther hier geweest is. Bovendien laat het zien dat Luther niet alleen voor Duitsland belangrijk is, maar dat hij voor de hele wereld betekenis heeft gehad. Daarnaast staat hij voor dingen die ook voor Italianen en Romeinen van belang zijn: individuele verantwoordelijkheid en gewetensvrijheid."

Luther op de knieën

In 1510 of 1511 reisde (de toen nog augustijner monnik) Maarten Luther in het gezelschap van een oudere medebroeder naar Rome om een geschil over de leefregel van zijn orde voor te leggen aan de generaal-overste. Luther nam uitgebreid de tijd om de stad te verkennen. Zo bezocht Luther de Scala Santa. Deze Heilige Trap zou afkomstig zijn uit het paleis van Pilatus. Jezus zelf zou hem beklommen hebben. Pelgrims beklimmen de trap van oudsher op de knieën terwijl ze het ene na het andere onzevader bidden om zo zielen uit het vagevuur te redden.

Ook Luther waagde een poging, voor zijn overleden grootvader. Eenmaal boven gekomen heeft hij zich volgens de overlevering hardop afgevraagd: wie zegt dat het allemaal klopt? Later zou hij schrijven dat de duivel in Rome woonde en de paus nog erger was dan de Ottomaanse sultan.

Sporen van de Reformatie

De Reformatie, die in 2017 500 jaar geleden begon, was een keerpunt in de geschiedenis. Het begon met Maarten Luther, die in 1517 in opstand kwam tegen het kerkelijk gezag. Hij kreeg veel navolging, onder anderen in het Zwitserland van Zwingli en Calvijn. Trouw reist de wereld over om de sporen van de Reformatie in beeld te brengen. Wat was de invloed van deze beweging op ons denken, op de kunsten, op taal, op wetenschap en op politiek? De vorige aflevering verscheen op 28 april.

© Gemma Pauwels

Deel dit artikel

Luther wilde de kerk hervormen in de geest van het evangelie. Hij wilde geen eigen kerk stichten.

Duitse dominee Kruse

Vijfhonderd jaar later mogen katholieken en lutheranen nog altijd niet aan elkaars avondmaal deelnemen.

De lutheranen hier zijn ook Romeinen en voelen zich in Rome thuis.

Dominee Kruse van Lutherse kerk in Roma