Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Gereformeerd in Oekraïne: geloven tegen de stroom in

Home

Michiel Driebergen

© Koos van Loo/ RV

De Oekraïense president Porosjenko heeft zijn landgenoten opgeroepen stil te staan bij 500 jaar Reformatie. In het orthodoxe post-Sovjetland is een klein groepje gereformeerden, ondersteund door Nederlandse kerken. Ze zijn bijbelvast, patriottisch en maatschappelijk actief.

Het is stil in Stepanj. Er zijn meer paardenkarren dan auto's te vinden in dit dorp, gelegen aan het riviertje de Horin in het noordwesten van Oekraïne. Alleen vanuit een huis in de hoofdstraat, een boomrijk laantje geplaveid met kinderkopjes, klinkt gezang. Het is een gereformeerde psalm.

Lees verder na de advertentie
Veel Oekraïners bezoeken de orthodoxe kerk, maar dat is louter traditie

De Reformatie is Oekraïne grotendeels vreemd. Het orthodoxe land is bezaaid met byzantijnse kerken, waar men tot iconen bidt en in beurtzang met de priester gebeden reciteert. Toch is er een klein groepje standvastige gereformeerden, dat ondersteund wordt door de Nederlandse zending.

In de kerkzaal, ofwel de eerste verdieping van een uit de kluiten gewassen woonhuis, zijn zo'n twintig mensen bijeen. Een jonge Oekraïense dominee, gehuld in een toga met boordje, leidt de kerkdienst. Naast hem staat een Nederlandse gastpredikant in pak en das - hij gaat straks een preek houden, in drie punten. Een van de ouderlingen, een noeste dorpeling van in de zeventig, leest een bijbeltekst voor.

"Veel Oekraïners bezoeken de orthodoxe kerk, maar dat is louter traditie. Ze geloven niet echt en kennen de Bijbel niet", zegt Slawik Murza (40), de zoon van de ouderling in deze evangelisch-gereformeerde kerk, zoals de denominatie genoemd wordt. "Ons gaat het om het begrijpen en toepassen van Gods Woord."

De Nederlandse voorganger in Stepanj is Cor Harryvan, een Groninger die sinds veertien jaar namens de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt in Gelderland en Flevoland als kerkelijk opbouwwerker fungeert.

Dit jaar vieren de Nederlanders en de Oekraïners een 25-jarige verbintenis. Een kwarteeuw geleden zocht het Nederlandse kerkbestuur nieuw zendingsterrein in de voormalige Sovjet-Unie. Het liefst sloten ze daarbij aan bij bestaande kerken, maar dat leek in Oekraïne onmogelijk. In de Sovjettijd was de kerk immers strikt verboden geweest. Gereformeerde predikanten waren gevangengenomen en verbannen naar strafkampen in het noorden van Rusland of Siberië. "De Sovjet-Unie is er bijna in geslaagd de Oekraïense nationaliteit, taal en het volksgevoel te vernietigen", zegt Murza. Zelfs de Bijbel was illegaal. "Mijn grootouders hadden er een verborgen onder het tafelblad."

Tekst loopt door onder afbeelding

© Koos van Loo/ RV

IJzeren Gordijn

Toen de eerste Nederlandse predikant, dominee Marten Nap, in 1992 achter het gescheurde IJzeren Gordijn op zoek ging naar gereformeerden, kwam hij een stokoude pastor tegen die het strafkamp had overleefd. Die wist hem te vertellen dat er voor de Tweede Wereldoorlog in Stepanj een grote, levendige gereformeerde kerk was, gesticht door Oekraïners die ooit in Amerika in contact waren gekomen met de Engelse en Schotse Reformatie. De evangelisch-gereformeerden vormden toentertijd een patriottische gemeenschap. In die tijd was Oekraïne nog geen onafhankelijk land - Polen en Russen maakten er de dienst uit. De Bijbel in eigen taal werd gezien als emancipatie van de arme Oekraïense dorpelingen; de gereformeerde theologie zette zich af tegen zowel de rooms-katholieken als de orthodoxie en gaf dus een illusie van onafhankelijkheid. De grootvader van Slawik Murza was een van de drijvende krachten van de vooroorlogse kerk. "Onze familie is de enige familie in Oekraïne die al vier generaties gereformeerd is", verklaart Murza.

De Nederlanders steunden de kerk door kerkelijke lectuur aan te bieden en een pre­di­kan­ten­op­lei­ding te starten

De ontmoeting tussen de Oekraïense pastor en de Nederlandse dominee leidde tot een herstart van de kerk in Stepanj. De Nederlanders steunden de kerk door kerkelijke lectuur aan te bieden en een predikantenopleiding te starten - met drie studenten uit de omgeving van Stepanj, onder wie Murza, die inmiddels vijftien jaar predikant is. "Als de Nederlanders er niet geweest waren, had niemand om ons gegeven", zegt hij.

Nu, 25 jaar na het nieuwe begin, zijn er zeven kleine gereformeerde kerken, verspreid over het westen en zuiden van Oekraïne, met bij elkaar ruim tweehonderd leden. Ook zijn er een aantal zogeheten 'kerkplantingen', groepjes geïnteresseerden die onder begeleiding van een dominee of een seminariestudent bijeenkomen.

Predikant Harryvan begeleidt die namens de Nederlanders. Gereformeerd zijn in een orthodox land ligt niet voor de hand, merkt hij op. "Oekraïners moeten veel opofferen om gereformeerd te zijn. Ze kiezen ervoor om, ondanks dat de familie zich er vaak tegen keert, naar die 'sekte' te gaan - want zo wordt de kerk wel gezien."

Tekst loopt door onder afbeelding

© Koos van Loo/ RV

De theologische verschillen met de orthodoxie zijn dan ook groot. "In de orthodoxe kerk is God ver weg, ongenaakbaar achter die koepel. Daarom zijn er heiligen en iconen, benaderbare, zichtbare personificaties die je om hulp kunt vragen." De gereformeerden daarentegen stellen de Bijbel centraal, in de traditie van Luther en Calvijn. Daar hoort onderwijs bij. "Elke gemeente kent een gebedsgroep en bijbelles. We mogen rechtstreeks contact met God hebben. Dat hoeft niet door het declameren van een gebedenboekje zoals orthodoxen doen."

Gereformeerden combineren hun geloof met een ver­ant­woor­de­lij­ke houding in de maatschappij

De Oekraïense gereformeerden hebben Abraham Kuyper, de Nederlandse theoloog, politicus en stichter van de Vrije Universiteit in Amsterdam, hoog zitten. "Ze zijn onder de indruk van Kuypers' vertaling van het calvinisme naar een praktische maatschappijbeschouwing", aldus Harryvan. "In Nederland is hij niet meer in beeld, maar theologiestudenten in Kiev zijn veel met Kuyper bezig - die ze lezen in een Russische vertaling."

"Gereformeerden combineren hun geloof met een verantwoordelijke houding in de maatschappij", zegt Oleg Kutowyj. Namens de evangelisch-gereformeerde kerk is hij kerkplanter en als kapelaan, ofwel legerpredikant, reist hij naar het front in het oosten van Oekraïne. Kutowyjs engagement begon tijdens de Majdanrevolutie in de winter van 2013. Met een paar andere protestanten zette hij een gebedstent op het Majdanplein. "We wilden de gemoederen kalmeren, zodat mensen niet de confrontatie met de politie aan zouden gaan."

Na de revolutie brak in het oosten van het land de oorlog uit. "De catechismus klinkt mooi in een harmonieuze omgeving, maar als je in een schuilkelder onder de grond soldaten ontmoet met ongewassen baarden en met hen praat over leven en dood, dan is geloven geen spelletje meer."

Tekst loopt door onder afbeelding

© Koos van Loo/ RV

Steunbetuigingen

Kutowyj krijgt veel steun vanuit de Nederlandse kerken, zegt hij. "Veel Nederlanders sturen ons steunbetuigingen via Facebook, of wensen ons sterkte als we vrienden begraven die stierven in het oosten."

Of er groei zit in de gereformeerde kerk is onzeker

Ook de Oekraïense president Porosjenko benadrukt de maatschappelijk kant van de gereformeerde kerk. "Protestantse organisaties en kerken moeten meer gewaardeerd worden om hun rol", vindt hij.

Of er groei zit in de gereformeerde kerk is onzeker. "Vlak na de val van de Sovjet-Unie waren veel Oekraïners fanatiek op zoek naar God", zegt Slawik Murza. "Nu zijn veel mensen gedeprimeerd vanwege de crisis en de oorlog. Zij zoeken God niet meer."

Het predikantensalaris van Murza wordt betaald door Nederland - een absolute noodzaak omdat de armlastige kerkleden niet voldoende afdragen. "Als we meer predikanten zouden hebben, zouden we naast ons kerkenwerk een baan kunnen hebben om geld te verdienen."

Hoewel de Nederlandse vrijgemaakte kerk de financiële steun aan de kerken langzaamaan afbouwt, blijft ze wel nauw betrokken bij de predikantenopleiding. Momenteel volgen 45 studenten uit Oekraïne, maar ook uit andere voormalige Sovjetlanden, in deeltijd een theologische studie aan het evangelisch-gereformeerde seminarie in hoofdstad Kiev.

Kapelaan Oleg Kutowyj, die tevens betrokken is bij een tehuis voor daklozen in West-Oekraïne, is van plan een opvang in te richten voor soldaten die terugkeren van het front. "Veel veteranen raken verslaafd aan alcohol of begaan huiselijk geweld", zegt hij.

In zijn woonplaats, Zjitomir in West-Oekraïne, hangt een groot billboard met de tekst '500 jaar Reformatie'. "Dat is mooi. Zo gaan mensen vragen stellen over onze kerk en erover met elkaar in gesprek."

Deel dit artikel

Veel Oekraïners bezoeken de orthodoxe kerk, maar dat is louter traditie

De Nederlanders steunden de kerk door kerkelijke lectuur aan te bieden en een pre­di­kan­ten­op­lei­ding te starten

Gereformeerden combineren hun geloof met een ver­ant­woor­de­lij­ke houding in de maatschappij

Of er groei zit in de gereformeerde kerk is onzeker