Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Geloven voorbij God

Home

GERRIT-JAN KLEINJAN

In de kerken en ook daarbuiten is er dringend behoefte aan een liberale geloofshouding, menen de theologen Jan Offringa, Rick Benjamins en Wouter Slob. 'Hou toch eens op met de tegenstelling dat je óf gelovig bent óf seculier!'

Niet dat woordje 'nog'. Nee, nee, nee! Het is een afbraaktheologie als je het zo stelt. Dat is het juist niet. Geen 'nog'!" De stem van Jan Offringa klinkt fel, ook zijn tafelgenoten veren op.

De vraag was: als het christelijke geloof een persoonlijke keuze is en je je niet laat leiden door dogma's, wat geloven jullie dan nog?

In een café in Zwolle zitten Offringa (58), Rick Benjamins (51) en Wouter Slob (50). De drie bestempelen zichzelf als liberale theologen. Wat dat betekent, vertellen ze, is dat ze een ruimdenkende, creatieve, niet-dogmatische vorm van christendom voor ogen hebben. "Het geloof is een persoonlijke keuze", zegt Slob. Benjamins: "Wij accepteren de kritiek van de Verlichting op het traditionele christendom."

Zo vreemd is de vraag toch niet? Door natuurwetenschappelijke inzichten te omarmen, zijn steeds minder kerkelijke dogma's houdbaar gebleken.

Benjamins: "Toch is het wel een lastige insteek als je beginvraag is: wat geloven jullie nog."

Hoezo?

Offringa: "Dan doe je alsof je een geloofssysteem moet beamen." Benjamins: "Je kunt veel beter vragen: wat is de levenshouding die jullie overgedragen hebben gekregen van de traditie?"

Oké. Wat is dan het antwoord?

Benjamins: "Daarbij gaat het om vertrouwen, eerbied voor het leven, empathie, naastenliefde, ontvankelijk zijn voor anderen. Het geloofssyteem is daaraan dienstbaar. Wat niet meer dienstbaar is, moet weg." Offringa: "Daar draait het om in het christendom. Het is een levenshouding, niet een geloofssysteem."

Liberaal theologisch gedachtegoed krijgt te weinig aandacht in de samenleving, vinden deze theologen. Of het nu gaat over ritueel slachten, de aanslagen in Parijs, het niet inenten van kinderen - vaak lijkt het in hun waarneming alsof er maar twee keuzes zijn: óf je bent een religieuze fundamentalist óf niks. "Liberale gelovigen zijn dikwijls de moeite van het noemen niet waard", zegt Benjamins.

Samen met een aantal andere moderne en vrijzinnige collega's besloten de drie mannen hun denkbeelden uiteen te zetten in het boek. 'Liberaal christendom', dat vandaag verschijnt. Hun stukken gaan over grote vragen als het bestaan van waarheid en van God. Ook komen Jezus, de Bijbel en de relatie tussen kerk en wereld aan bod. Offringa: "We willen juist laten zien wat de relevantie van onze traditie is. Die is wel degelijk te vinden achter een hoop stof en dor hout." Het resultaat is, volgens de theologen, een zoektocht naar 'God voorbij God'.

Hoe werkt een liberale geloofshouding in het dagelijks leven door?

Slob: "Het begint met naastenliefde. Het is heel essentieel dat je niet op een eiland bestaat, maar dat je juist van elkaar bestaat. Niet jij maakt jouw eigen leven, je hebt het gekregen. Het wordt vormgegeven in relatie tot de ander. Dat is niet alleen God, dat zijn ook andere mensen. Een postmoderne kerk - wij - wordt samengehouden door de liefde. De liefde is steeds op een specifieke ander gericht en laat zich niet makkelijk in een dwingend systeem bepalen."

Dit is wel weinig grijpbaar.

Benjamins: "Ik wil niet zeggen dat er geen moeilijkheid zit in zo'n liberale geloofshouding."

Wat gaat er dan boven ons bestaan uit?

Benjamins: "Gewoon, het besef dat wat je bent, jou is gegeven door de mensen die je zijn voorgegaan. Het is je gegeven om je dienstbaar te maken aan anderen. Dat besef leidt tot verantwoordelijkheid: leven uit naastenliefde, eerbied voor het leven, respect voor de traditie." Slob: "Het is genade die niet wij overzien, maar die ons kent. Het gaat er niet om dat wij God doorgronden maar dat wij gekend zijn. Door wat dan?, vraag jij je af..."

Inderdaad.

Slob: "...maar God is groter dan mijn hart en hoofd."

Is dit niet gewoon een mooi woordenspel?

Slob: "Kijk, waar wij afstand van nemen, is het idee van een soort almachtig opperwezen." Offringa: "Dat is niet nieuw natuurlijk." Slob: "Bestaat God of bestaat-ie niet? Dat debat, tussen theïsme en atheïsme, dat beschouwen we echt als passé. Wat ons betreft gaat het niet om het bestaan van God. Het moet gaan over de werkelijkheid van God waarmee je in contact kunt komen. Het verschil is dat je je bij het bestaan kunt afvragen of het wel of niet waar is. Bij de werkelijkheid van God stel je die vraag niet."

Dit begrijp ik niet helemaal. We gaan het niet hebben over het bestaan van God, zegt u, maar wel over de werkelijkheid van God? Dit klinkt voor mij als hetzelfde.

Offringa: "God is geen persoonachtig wezen ergens ver weg achter de wolken." Benjamins: "Aan God, in abstracte termen, als een wezen buiten ons, daar kan ik geen handen en voeten aan geven." Offringa: "Ons vertrekpunt is dat God een dynamische werkelijkheid is die inwerkt in onze wereld en in ons dagelijks leven. Niet een wezen, maar een dynamische werkelijkheid. Zo ervaar ik God. Dat kun je weer met vage begrippen als mysterie en geheim aanduiden, dat hoeft voor mij niet. Soms is er een aanwezigheid die ons op een bepaalde manier aanspreekt en iets laat zien: dat er meer is dan wat we op het eerste gezicht ervaren. Hou toch eens op met de tegenstelling dat je of gelovig bent - het liefst orthodox - of seculier! Er is niet een simpele keus tussen of een theïstisch godsbeeld of het seculiere niks. Zowel binnen als buiten de kerk wordt naar tussenvormen gezocht. Daaraan doen wij van harte mee. We hebben duidelijk afstand genomen van het theïsme, maar we zijn niet doorgeslagen in de seculariteit."

Waarin verschilt deze opvatting van levenskunst, het streven naar zelfkennis en het goede leven?

Offringa: "Waarom moet je het onderscheiden? Er is ook religieus geïnspireerde levenskunst. Ik denk dat onze theologie echt grensoverschrijdend is en zich niet opsluit in de kerk. Wij zoeken juist het gesprek met mensen die wel religieus geïnteresseerd zijn, maar het niet of niet meer kunnen vinden in de kerkelijke traditie."

Benjamins: "Je kunt het heel goed levenskunst noemen. Wat voor deze levenskunst belangrijk is, is in de eerste instantie het woord God. Voor mij betekent dit dat mijn leven niet bij mijzelf is begonnen. Ik neem dit leven ook niet gratuit als iets waaruit ik maar het beste moet halen. Het is iets dat mij gegeven is, met een hoog doel, namelijk humaniteit verwerkelijken."

Slob: "Dat je je niet beter voor hoeft te doen, dat is de essentie. Wij hebben daar als gelovigen een goede terminologie voor. Kun je het op een andere manier zeggen? Ja. Maar laat mij het gewoon op deze manier doen."

Het besef dat je deelgenoot bent van een groter geheel, daar hebben veel mensen God helemaal niet bij nodig.

Offringa: "Jazeker, maar waarom zou je God er uitlaten? Met God krijgt het meerwaarde."

Wat is dan nog het unieke van uw geloof, het christendom?

Offringa: "Waarom moet het uniek zijn?" Benjamins: "En waarom 'nog'?" Slob: "Dat is wat de kerk vaak heeft gedaan: zeggen dat ze de enige juiste beschrijving heeft van de werkelijkheid die boven ons uitgaat. We geven handvatten om in de werkelijkheid te staan. Het kan allemaal best zonder God, maar wij bevelen God van harte aan."

Over Jezus Christus en de Heilige Geest heb ik jullie nog niet gehoord.

Benjamins: "God krijgt in Jezus gestalte. Jezus maakt zichtbaar hoe je met God kunt leven."

Een kerngedachte in het christendom is verlossing. Verlossing van zonden.

Offringa: "Wij zullen het nooit uitleggen in één systeem, maar verlossing speelt wel degelijk een rol. Het gaat erom dat we van die dingen verlost worden die onze ware humaniteit in de weg staan. Dat kan zonde zijn, maar ook angst en vervreemding." Benjamins: "Het is dus geen vast recept." Offringa: "Het gaat erom bevrijd te worden van je grote ego, je dikke ik." Benjamins: "Het gaat er ook om dat je mogelijkheden blootgelegd worden. Het gaat om de groei van je creativiteit en liefde." Offringa: "Het gaat erom echt mens te worden."

Ik hoor eigenlijk humanisten.

Benjamins: "Christelijk humanisme. We staan in de traditie van Erasmus." Offringa: "Wij zijn vanuit het christendom geïnspireerd tot het humanisme."

Rick Benjamins, Jan Offringa en Wouter Slobs (red.): Liberaal christendom. Ervaren, doen, denken. Skandalon; 240 blz. euro21,95.

Lees verder na de advertentie

Schrijvende dominees

Jan Offringa (1957, midden) is predikant in Kesteren. Met leden uit zijn kerk schreef hij eerder het boek 'God is niet te vangen'. Offringa was voorzitter van Op Goed Gerucht, een beweging voor progressieve predikanten in de Protestantse Kerk in Nederland.

Rick Benjamins (1964, links) was van 1993 tot 2008 predikant in de hervormde gemeenten van Middelstum en Huizinge, de protestantse streekgemeente Maas en Waal en de protestantse gemeente van Heemskerk. In de pastorie schreef hij zijn boeken 'Een zachte soort van zijn' en 'Een en Ander'. Benjamins is docent dogmatiek aan de Protestantse Theologische Universiteit en bijzonder hoogleraar vrijzinnige theologie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Wouter Slob (1965, rechts) is medeauteur van het boek 'Zelfontplooiing, een theologische peiling'. Hij is predikant in Zuidlaren. Daarnaast heeft hij een aanstelling als bijzonder hoogleraar godsdienstfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Deel dit artikel