Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Geloof en twijfel zijn als een tweeling

home

Stevo Akkerman

Tsjechische priester en theoloog Tomas Halik. © TR BEELD
interview

Wie de mysteries van het christendom probeert op te helderen, gedraagt zich als iemand die een mop uitlegt, zegt de Tsjechische priester en theoloog Tomas Halik.

In de smalle straatjes van de Oude Stad van Praag keert één graffiti-afbeelding telkens terug: die van een grijnzende man in een cape, voorzien van het woord 'Twijfel'. Tomas Halik (1948), die hier woont, op steenworp afstand van de Karelsbrug, lacht om de suggestie dat hij de dader is.

Nee, hij gaat niet 's avonds met de spuitbus rond. Maar het begrip 'twijfel' is belangrijk voor hem, dat zal hij niet ontkennen. In zijn boek 'Geduld met God', dat internationaal veel weerklank vond, speelde het een hoofdrol en ook in 'Nacht van de biechtvader', dat komende week verschijnt, gaat het eerder om het mysterie van het geloof dan om de zekerheid ervan.

Halik groeide op in een seculier gezin, maar vond in de boekenkast werken die hem op het spoor zetten van het christendom - iets dat allerminst vanzelf sprak in het communistische Tsjechoslowakije van zijn jeugd. Hij studeerde filosofie, werd in het geheim tot priester gewijd, werkte als psycholoog met drugsverslaafden en ontwikkelde zich na de val van het communisme tot een toonaangevende publicist.

"Ik heb gekozen voor het genre van het theologische essay", zegt hij, "omdat wetenschappelijk-theologische werken slechts gelezen worden in beperkte kring, terwijl daar voor het grote publiek niet veel anders tegenover staat dan zoetige vrome werkjes voor op het nachtkastje."

Lees verder na de advertentie

In 'De nacht van de biechtvader' schrijft u dat twijfel u tot geloof bracht. Bestaat er geen spanning tussen twijfel en geloof?
"Twijfel is voor mij geen twijfel aan God, maar aan de capaciteit van de mens om het mysterie van God te bevatten en tot uitdrukking te brengen. Geloof en twijfel zijn tweelingzusters, ze kunnen niet zonder elkaar. Geloof zonder kritisch denken kan leiden tot fanatisme en fundamentalisme, maar twijfel zonder de moed om aan de twijfel te twijfelen kan leiden tot bitterheid en cynisme. Het geloof heeft de kritieke distantie van het denken nodig, en het rationalisme heeft de spirituele en morele impulsen van het geloof nodig."

Twijfel kan ook tot wanhoop leiden, of althans tot slapeloze nachten. Zowel voor gelovigen als ongelovigen.
"Maar de vragen horen bij ons leven, het maakt deel uit van ons mens-zijn dat ze in ons opkomen en dat we geen genoegen nemen met zwart-wit schema's. We kunnen de twijfel onderdrukken, maar dat is gevaarlijk. We weten van de psychoanalyse dat datgene wat we onderdrukken niet verdwijnt, maar voortleeft in ons onderbewuste, en ik denk dat zowel religieuze als atheïstische fundamentalisten niet kunnen leven met hun twijfels."

"Ze projecteren hun twijfels op anderen, om ze zo te kunnen overwinnen. Wat hierachter schuil gaat, noemt de Franse filosoof Gabriel Marcel het verschil tussen probleem en mysterie. Een probleem kan worden opgelost, een mysterie niet, daar is het te diep voor - er is geen bodem. Bij religie gaat om mysteries, niet om problemen. Die mysteries moeten we in ons hart bewaren, waar ze groeien en verzorgd worden door de ervaringen van ons leven."

Maar de vragen horen bij ons leven, het maakt deel uit van ons mens-zijn

Tomas Halik © anp

In de Tsjechische traditie is scepsis een Leitmotiv. Na alle utopieën die hier hebben huisgehouden, kunnen de Tsjechen nauwelijks meer ergens in geloven. Komt uw twijfel daar ook uit voort?
"Natuurlijk, ik ben geworteld in de Tsjechische cultuur, in een Bohemen dat ooit kookte van hervormingsdrang, gevolgd door een gewelddadige contra-reformatie in de zeventiende eeuw, en dan recent nog het communisme - Tsjechië geldt nu als het meest atheïstische land ter wereld. Ten onrechte."

"Ik citeer wel eens de Tsjechische schrijver Jaroslav Durych, die een verhandeling publiceerde over de verschillende gebedshoudingen in verschillende landen en constateerde dat die van de Tsjechen het meest discreet is. Ik houd daarvan. Ik zie het als een verlegen vroomheid. Niet als atheïsme, maar als het ontbreken van alles dat riekt naar een triomfantelijke en dramatische presentatie van het eigen geloof."

Als we gaan uitleggen hoe Jezus God is, vermoorden we die gedachte. Omdat we de paradox opheffen.

"Alle leidende personen in de Tsjechische cultuur, tot Vaclav Havel aan toe, hadden oog voor de spirituele dimensie, maar geen van allen sprak daarover in traditionele bewoordingen. Havel had het dan over de horizon der horizonnen - dat soort Heideggeriaanse termen. Overigens, als mensen zeggen atheïst te zijn, vraag ik ze vaak hoe de God eruit ziet in wie ze niet geloven en bijna altijd luidt mijn antwoord: godzijdank dat je niet in zo'n God gelooft, ik doe dat ook niet."

Gaat uw pleidooi voor een leven in paradoxen niet over de hoofden van veel gelovigen heen? U spreekt over het evangelicalisme als een 'religieuze simplificatiefabriek', maar wat als mensen zich daar bij thuis voelen?
"Het is oppervlakkig en kan de weg niet wijzen naar de kern en de diepte van het christelijk geloof. Het is kitsch. Je ziet hetzelfde in het politieke populisme: simpele antwoorden op gecompliceerde vragen. Ik kan natuurlijk begrijpen waarom dat verleidelijk is - denken is pijnlijk, zoals Tomas Masaryk al zei, maar toch geloof ik dat het onze plicht is."

U zei net, toen u wat vertalingen van uw werk liet zien, dat het oosters denken zich misschien beter verdraagt met een leven in paradoxen dan het westers denken.
"De Japanse priester en hoogleraar filosofie Kakichi Kadowaki, die onze parochie in Praag heeft getraind in de meditatie, zegt dat het Japanse denken heel verwant is aan het Hebreeuws-bijbelse denken, meer dan de aristoteliaanse logica die domineert in het westerse christendom. Wat de paradoxen zijn in de Bijbel, zijn in het boeddhisme de koans (korte dialogen of raadsels, red.)."

"De eersten zullen de laatsten zijn, wie zijn leven wil behouden zal het verliezen, de zoon van God werd geboren als mens: allemaal koans. Mij doen de gelijkenissen van Jezus ook wel denken aan Joodse moppen, en je weet: als je een mop uitlegt, vermoord je 'm. Zo is het soms ook met onze preken. Als we bijvoorbeeld gaan uitleggen hoe Jezus God is, vermoorden we die gedachte. Omdat we de paradox opheffen. En ik vermoed dat we van het Oosten kunnen leren hoe die valkuil te vermijden."

U behandelt het concept 'geloof' aan de hand van de geschiedenis van Christus' opstanding. Geloof is niet hetzelfde als aannemen dat de zaken min of meer gebeurden zoals in de Bijbel staat, zegt u. Wat is het dan wel?
"Voor mij is het de moed om de wolk van het mysterie binnen te gaan. God leeft niet ergens achter onze werkelijkheid, maar in onze verhalen, en om dat te ontdekken moet je je die verhalen eigen maken, niet zozeer als verslagen van historische feiten, maar als verhalen die een connectie met je kunnen aangaan: het gaat erom het verhaal van je eigen leven samen te brengen met het verhaal van de Bijbel. Het ene verhaal interpreteert het andere."

U schrijft dat God geen bovennatuurlijk wezen is, ergens in een hemel, maar Iemand die zich manifesteert in onze ervaring. We hadden in Nederland een dominee die zei dat hij atheïst was, omdat hij vond dat God niet 'is', maar 'gebeurt'.
"Ik weet niet of hij hetzelfde bedoelt als ik, maar laat ik dit zeggen: er zijn nogal wat verschillende soorten atheïsme. Ik begin 'Geduld met God' met de notie dat atheïsten die wijzen op de afwezigheid van God niet zozeer fout zitten, maar geen geduld hebben. Er zijn vormen van atheïsme die ik begrijp, zoals het atheïsme van de droevenis, als mensen zouden willen geloven, maar het niet kunnen vanwege het kwaad en het lijden in de wereld en in hun leven. Zulk atheïsme moeten we niet proberen te vernietigen met onze apologetiek, maar omhelzen. Hun ervaring maakt ook deel uit van ons geloof, als het een levend geloof is tenminste.

"Dat kent het ook het donkere uur waarin Christus aan het kruis riep 'Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten?' Deze uitroep van Christus begint de kern van mijn theologie te worden, omdat het de uitdrukking is van de existentiële kwestie in ieders leven: de verborgenheid van God, zijn duisternis. Maar let wel, wat Christus roept, is geen wanhoopskreet. Het is een gebed, een vraag."

Voor mij is het geloof de moed om de wolk van het mysterie binnen te gaan

Tomas Halik © anp
God heeft een zwak voor mensen die met hem worstelen. Onze vragen zijn voor het geloof soms een betere plek dat onze gesloten definities

Of een protest?
"Misschien beide, dat kan. God heeft een zwak voor mensen die met hem worstelen. Onze vragen zijn voor het geloof soms een betere plek - een topos theologicos - dan onze gesloten definities. Ik zie daarvan interessante voorbeelden bij sommige postmoderne theologen, zoals bij Richard Kearney in zijn boek 'The God who may be'.

"God komt tot ons als een mogelijkheid, een uitdaging, niet als een plompverloren bovennatuurlijk feit. Dat idee stamt uit de pre-moderne tijd, waarin het transcendente verwees naar een andere werkelijkheid, achter of boven de onze. Maar na de Verlichting is het bovennatuurlijke de woonplaats geworden van Sinterklaas, kabouters en bosgeesten - niet de categorie waaronder ik God zou willen scharen. Ik zie Hem in de diepte van onze werkelijkheid, niet daarbuiten. Maar het blijft een metafoor, natuurlijk."

Tomas Halik geeft maandag een lezing in de Parish Church of Our Saviour in Den Haag, Bezuidenhoutseweg 157. Tijdens deze avond zal zijn nieuwe boek 'Nacht van de biechtvader' worden gepresenteerd.

Volgende week woensdag staat op deze plek een recensie van 'Nacht van de biechtvader'.

De Tsjechische priester en theoloog Tomas Halik.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Maar de vragen horen bij ons leven, het maakt deel uit van ons mens-zijn

Als we gaan uitleggen hoe Jezus God is, vermoorden we die gedachte. Omdat we de paradox opheffen.

Voor mij is het geloof de moed om de wolk van het mysterie binnen te gaan

God heeft een zwak voor mensen die met hem worstelen. Onze vragen zijn voor het geloof soms een betere plek dat onze gesloten definities

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.