Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

GEEXECUTEERD: EEN VERRAADSTER, JOODS EN LESBISCH

home

HETTY NIETSCH

Op woensdag 13 januari 1948 is Ans van Dijk ter dood gebracht. Ze is de enige Nederlandse vrouw die na de oorlog is geëxecuteerd. Koos Groen onderzocht de nauwelijks bekende geschiedenis van deze vrouw en komt tot de slotsom dat er bij haar executie meer elementen een rol speelden dan het feit dat zij enkele tientallen joden verraadde.

De straf wordt niet onmiddellijk voltrokken. De zaak tegen Ans van Dijk wordt, bij wijze van uitzondering, in hoger beroep behandeld. Ze heeft het omvangrijke verraad bekend en begrijpt heel goed dat ze levenslang zal moeten boeten. Toch hoopt ze onder de doodstraf uit te komen. “Ik begrijp het niet”, zegt de president, “Hoe kunt u nog slapen? Ziet u niet steeds al die mensen voor u?” Met 'al die mensen' doelt hij op de tientallen - wellicht meer dan honderd - joodse onderduikers die door haar toedoen op hun schuiladressen konden worden weggehaald. “Ik was bezeten van een krankzinnige angst”, is haar verweer. Maar niemand die Ans van Dijk in de oorlogsjaren heeft meegemaakt, herinnert zich haar als een door angst gedreven persoon. Natuurlijk, zoveel mensen zien in die jaren geen andere uitweg dan middels verraad het eigen vege lijf te redden. En in veel gevallen is dat nog te begrijpen ook. Maar als Ans van Dijk eenmaal bezig is, weet ze van geen ophouden meer. Bij haar ontwikkelt zich iets wat de aanklager later omschrijft als een 'satanisch jachtinstinct'. Ze verraadt wie haar maar voor de voeten komt. Vrienden, familieleden, haar compagnon, de familie van haar vaste vriendin. Per kerende post stuurt ze rechercheur Schaap van het Bureau Joodse Zaken op al die mensen af die haar meenden te kunnen vertrouwen. Ans van Dijk is immers zelf ook joods? En ze beroept zich toch op verzetsdaden?

Als ook in hoger beroep het vonnis wordt bevestigd, als de meerderheid van de ministerraad het gratieverzoek afwijst en als koningin Wilhelmina uiteindelijk haar handtekening heeft gezet, is het lot van Ans van Dijk bezegeld. Op woensdag 13 januari 1948 wordt ze ter dood gebracht en gaat zij de geschiedenis in als de enige Nederlandse vrouw die na de oorlog is geëxecuteerd.

Nou ja, de geschiedenis in. . . wie heeft er ooit van Ans van Dijk gehoord? Verraders en verklikkers zijn geen populaire thema's in de na-oorlogse jaren. Wat niet wil zeggen dat hun activiteiten de moeite van het vermelden niet waard waren. Integendeel. Ze vormen de op een na grootste categorie bij de bijzondere rechtspleging veroordeelden. Maar niemand wordt er graag aan herinnerd, het is te dichtbij, de vijand kon de buurman zijn, de collega, of zelfs - zoals in het geval van Ans van Dijk - je eigen zuster en tante.

“Anne Frank is wereldwijd een begrip, maar de naam Ans van Dijk zegt niemand iets. Zij is de personificatie van het verraad, dus van de schaamte. Maar er zijn omstandigheden waarin mensen alles doen om hun hachje te redden en heel vaak kun je je dat ook nog wel voorstellen. Helden zijn dun gezaaid”, zegt Koos Groen. Van deze ex-Trouw-redacteur verschijnt binnenkort het boek 'Als slachtoffers daders worden' - De Zaak van de joodse verraadster Ans van Dijk.

Jaren terug, toen hij werkte aan zijn boek 'Landverraders - wat deden we met ze?', werd zijn aandacht getrokken door die ene vrouw die voorkwam op de lijst van 39 personen die na de oorlog zijn geëxecuteerd. In 1988, toen het ministerie van Justitie hem uiteindelijk toegang tot de dossiers gaf, kon hij de geschiedenis van de Amsterdamse hoedenverkoopster reconstrueren. Het is geen boek geworden waarin we veel gewaar worden over de diepe zieleroerselen en de werkelijke beweegredenen van de verraadster. Die zijn eenvoudigweg niet meer te achterhalen; de rechters hebben het immers niet nodig geacht haar psychiatrisch te laten onderzoeken. Wel laat het gedetailleerd zien hoe ze werkte, met wie en wie haar slachtoffers waren. Het boek beslaat niet alleen haar persoonlijke geschiedenis, maar die van de hele oorlogstijd. Tamelijk gedetailleerd, maar vooral zakelijk schetst Groen de samenleving van toen, het dagelijkse leven, de tijdgeest en de belangrijkste gebeurtenissen.

Wat hem het meeste bezighoudt is de vraag: waarom werd uiteindelijk juist Ans van Dijk geëxecuteerd en konden veel anderen die vergelijkbare of veel ernstiger misdrijven pleegden, de dans ontspringen? “Is het toeval dat de enige vrouw die na de bevrijding is geëxecuteerd, joods en homoseksueel was?”, vraagt Groen zich af.

In de jaren voor de oorlog drijft Ans van Dijk in Amsterdam een dameshoedenzaak. In 1940 wordt haar huwelijk officieel ontbonden. Ze woont dan al jaren met een vriendin samen. De winkel wordt haar in november '41 door de Duitsers afgenomen. In de periode daarna duikt ze onder en doet verzetswerk, helpt joden aan geld, valse persoonsbewijzen en onderduikadressen. Op tweede paasdag 1943 wordt ze op haar onderduikadres door rechercheur Schaap van het Bureau Joodse Zaken van de Amsterdamse politie, gearresteerd. Ze is verraden. “Schaap heeft toen tegen mij gezegd: 'Je hebt illegaal gewerkt, je hebt joden geholpen en valse persoonsbewijzen gemaakt. Je weet wel wat er met je gaat gebeuren'. Hij heeft daarop voorgesteld mij vrij te laten onder voorwaarde dat ik adressen van ondergedoken joden bij hen zou aanbrengen. Ik heb toen een krankzinnige angst gekregen en toegezegd dat ik dat zou doen.”

Aan die afspraak houdt ze zich. En hoe. Schaap, later: “Verdachte was de beste van de tien die destijds voor mij werkten.” Van Dijk krijgt niet alleen haar vrijheid terug, ze verdient er ook nog goed mee. Al in de eerste weken als 'Vertrouwensvrouw-vrouw' brengt ze niet minder dan negen joden aan onder wie een aantal kennissen en zelfs haar oudste broer Jacob, diens vrouw Marianne Levij en hun drie kinderen. De werkwijze van Ans van Dijk is even simpel als effectief. Ze doet zich meestal voor als Ans de Jong van de illegale organisatie Vrij Nederland die onderduikadressen weet en joden aan valse persoonsbewijzen kan helpen. Omdat ze ook joods oogt, weet ze het vertrouwen gemakkelijk te winnen. Ze zoekt heel actief en op haar rondgangen ontfutselt ze deze en gene informatie om zo ongeveer per kerende post rechercheur Schaap bij de onderduikadressen langs te sturen.

In de eerste periode opereert ze alleen. Ze woont dan samen met een nieuwe vriendin, Mies de Regt, die op de hoogte is van haar inspanningen voor de Sicherheitsdienst (SD). Maar Mies noch haar andere vriendinnen uiten kritiek. Later krijgt Ans hulp van een aantal andere joodse vrouwen en wordt ze de motor van deze groep die op joden jaagt. Dat gebeurt uiterst actief, sluw. In Amsterdam maar ook daarbuiten.

Over de persoon Ans van Dijk van vóór de oorlog is weinig bekend; er leeft nagenoeg niemand meer die haar heeft gekend. Groen denkt niet dat haar gedrag tijdens de oorlogsjaren is terug te voeren op wat er voor de bezetting in haar leven gebeurde. “Als er geen oorlog was geweest, was Ans van Dijk een gewone, hoedjes verkopende burgermevrouw gebleven. Misschien had ze een beetje veel gedronken en had ze regelmatig met haar vriendinnen de bloemetjes buiten gezet, maar daar was het bij gebleven. Wat er gebeurde, gebeurde puur door omstandigheden.”

Uit niets blijkt dat Ans van Dijk gebukt ging onder haar werk voor het Bureau Joodse Zaken. “Er was natuurlijk wel een steekje aan haar los, de remmen functioneerden niet naar behoren. En ze leefde vreselijk op het moment: ze keek niet vooruit, wilde de consequenties niet inzien, was enorm egocentrisch. Bovendien schepte ze er behagen in, het was niet puur uit lijfsbehoud. Voor verraders in het algemeen geldt: macht willen hebben over anderen, belangrijk willen zijn. Daar komt bij dat er ook nog flink met geld gesmeten werd. Ans van Dijk kon zo in luxe en met een groot gevoel van veiligheid de oorlog doorkomen. Als je verraad pleegde voor de SD kon niemand je wat doen.”

Het verraad door Ans van Dijk begint in feite met haar eigen verraad. Zelf is ze in de Marco Polostraat ondergedoken. Op een ander adres in diezelfde straat heeft ze twee joodse dames ondergebracht. Die dames worden verraden en vertellen op hun beurt dat het schuiladres hen door Ans van Dijk is aangereikt. Rechercheur Schaap, die overigens ook na de oorlog is terechtgesteld, gooit het op een akkoordje met de vrouw bij wie Ans zit ondergedoken: zodra Ans arriveert zal hij bericht krijgen. Ze komt thuis, de vrouw stuurt haar dochter naar Schaap en deze komt Ans ophalen. Het is rechercheur Schaap die haar meeneemt naar het Bureau Joodse Zaken. Groen: “In het begin deed ze illegaal werk. Als ze niet was gearresteerd, had ze daar na de oorlog een lintje voor gekregen. Vervolgens is ze puur verraden door de mensen bij wie ze ondergedoken zat. Niet vergeten mag worden dat mensen die joden hadden laten onderduiken, naar het concentratiekamp gingen. Uit het lood geslagen, zo kun je haar karakteriseren. Schaap heeft haar flink de les gelezen en gezegd: 'Je kunt het een beetje goed maken als je voor ons gaat werken.' Je zou je er begrip voor hebben kunnen opbrengen als ze toen twee, drie mensen zou hebben aangegeven en vervolgens verdwenen was. Zo deden velen die in het verzet zaten. Als ze werden opgepakt, zwegen ze een paar dagen en als ze dachten: nu heeft iedereen voldoende weg kunnen komen, dan praatten ze. Die mensen zijn niét veroordeeld en dat is redelijk want ze zaten in een noodsituatie. Maar de grens is moeilijk te trekken: waar begint het opzettelijk verraad, de te verwijten lafheid? Ans van Dijk is doorgegaan, het zijn er over de honderd geworden. Ze heeft er een hele industrie van gemaakt.”

Op het Bureau Joodse Zaken, dat ressorteert onder de Amsterdamse politie, werken louter Nederlandse agenten. Ze zien erop toe dat joden de discriminerende regels naleven en zonodig worden opgepakt als ze dat niet doen. Voor handhaving van de regels blijken altijd weer mensen te vinden, óók als ze door een bezetter zijn afgekondigd. Groen: “De opvatting heerste: er zijn maatregelen en die moeten we handhaven. Wie zonder licht fietst, krijgt een boete. En joden die onderduiken gaan op straftransport. Later, bij zijn proces, wordt Schaap gevraagd hoe hij zo tegen Nederlandse burgers kon optreden. 'Ja maar, meneer', zegt hij, 'ik heb mijn leven niet anders gedaan, met de honden hebben we bij stakingen en relletjes altijd oproerkraaiers in elkaar getremd. We waren niet anders gewend'. Nu weet ik zeker dat niemand besefte wat er in die kampen gebeurde. En velen zullen zeker hebben gedacht: straks is de oorlog afgelopen en dan komen ze gewoon weer terug. Maar aan de andere kant hadden de Duitsers er wel flink ingehamerd dat joden die ondergedoken zaten in overtreding waren en dus naar Mauthausen zouden gaan. En Mauthausen had een gruwelijke reputatie. Het feit alleen al dat ermee gedreigd werd, zei genoeg.”

Ans van Dijk en collega-verraders zien niet alleen agenten om zich heen die de maatregelen van de bezetter uitvoeren of laten uitvoeren, maar een heel ambtelijk apparaat dat uit Nederlanders bestaat. Groen: “Ik geloof dat hier in totaal 400 Duitse politieagenten waren, da's natuurlijk niks. Die zorgden alleen dat het een beetje liep. De Nederlanders deden het werk en dat waren heus niet allemaal NSB'ers. Dus dàt is eng: een eigen overheid die zich geheel tegen je keert. Het is geen populair onderwerp en natuurlijk hebben de daden van verzetsmensen veel meer aandacht gekregen, en zijn ze hier en daar zelfs flink aangezet. Toch moeten we toegeven dat een hele generatie medeverantwoordelijk was. Veel meer mensen wisten toch wat er gebeurde. De buschauffeurs, de mensen van de treinen, allemaal Nederlanders, wellicht met pijn in het hart, maar toch. Het stemt niet vrolijk: als we morgen vinden dat er een bepaalde groep mensen het land uit moet; de NS zal ze vervoeren. En het ministerie zal nog korting bedingen. Het gebeurt zo weer.”

Je zou bijna denken: verraad is misschien de normaalste zaak in zo'n omgeving met een overheid die het voorbeeld geeft. Groen: “Geloof ik niet. Die categorie is er wel geweest: de mensen die zeggen: we hebben in de krant gelezen dat joden na acht uur 's avonds niet buiten mogen zijn. En dan zagen ze iemand na achten lopen en dan belden ze de de politie op. Dat vonden ze zelf inderdaad de normaalste zaak. Maar verraad kent duizenden vormen. Iemand wil van zijn vrouw af, en geeft haar aan. Laffe mensen. Iemand in Giethoorn brengt het kleinste broertje en zusje van zijn joodse vrouw zelf naar Westerbork, want het is toch maar lastig met die kinderen. Zo van: hup aan de poort, hier heb je nog twee joden. Dat is ook verraad. Zo zijn duizenden joden verraden.”

Het lijdt geen twijfel dat Ans van Dijk volstrekt terecht ter dood is veroordeeld, vindt Groen. Maar waarom is zij wèl geëxecuteerd en zoveel anderen niet? Hij heeft de conclusie getrokken dat het recht nooit recht is. “Eenmaal aangekomen bij het eindpunt, als iedereen de streep heeft gezet, dan blijkt het recht zeer onvolmaakt te zijn. Omdat er dingen gebeuren waarvoor de één kapotgeschoten wordt en de ander niet. Toeval, geluk. Allerlei onbenullige dingen gaan een rol spelen. Het mooie meisje Rosalie Rosendaal dat samen met Ans van Dijk zes vrouwen verraadde, krijgt twee jaar. Waarom? Omdat ze mooi en jong is? De ministerraad besluit dat Ans van Dijk geen gratie verdient, maar uiteindelijk heeft het kabinet wel beslist dat de Drie van Breda er met levenslang af komen en uiteindelijk naar huis konden.” Hij vermoedt tòch dat de verklaring te zoeken is in het feit dat ze joods was, lesbisch en niet erg aantrekkelijk om te zien. “Om te beginnen was er een anti-joods klimaat na de bevrijding. Mensen waren natuurlijk vijf jaar lang met anti-semitische propaganda gebombardeerd. Op de een of andere manier heeft dat toch zijn uitwerking gehad. Ten tweede: ze was lesbisch. Dat was in die tijd volstrekt onbespreekbaar. Die 'abnormale' relatie werd vies en voos gevonden en plaatste haar in de marge van de samenleving. Verder was het geen mooie vrouw en kon ze liegen dat het gedrukt stond. Ook tijdens het proces heeft ze de een na de ander zwart gemaakt. Dat heeft haar uiteindelijk geen goed gedaan. Uiteindelijk is ze aan de vooravond van haar executie katholiek geworden in de hoop op deze manier de dans te onspringen, maar dat mocht ook niet baten.”

Tijdens het proces wordt aan het feit dat ze ooit zelf verraden is en dat die verraders nog vrij rondlopen, nauwelijks aandacht besteed. Dat komt ook: in die periode moeten zoveel mensen voor de rechter verschijnen. Er is nauwelijks tijd om alle situaties tot op de bodem uit te zoeken. De vijf bijzondere gerechtshoven draaien op volle toeren, in een betrekkelijk korte tijd zijn al met al zo'n zestigduizend mensen veroordeeld.

Wat haar precies bewogen heeft, is nooit meer na te gaan. Het is zelfs de vraag of ze het zelf besefte. Groen: “Ze was in ieder geval meer dan middelmatig intelligent maar leed ook onder een groot gebrek aan zelfvertrouwen. Ze compenseerde dit door 'de beste van de klas' te willen zijn. Haar geldingsdrang dreef haar tot een niets en niemand ontziende jacht op joden. Schaap complimenteerde haar steeds weer. Dat voelde plezierig voor een vrouw die in haar leven zelden of nooit werd geprezen. Het moet haar een gevoel van macht hebben gegeven, een gevoel dat de eenvoudige joodse lesbienne niet eerder had gekend.”

De afsluitende woorden in het boek over Ans van Dijk en de wereld om haar heen, zijn aan de vriendelijke kant: “Hoe gek het ook mag klinken: haar gedrag gaf haar geborgenheid door de zekerheid dat zolang ze voor Schaap van nut was, ze niet alleen haar luxe leventje kon voortzetten, maar ook een reële kans had op overleven. Het ging natuuurlijk niet om dat luxe leven, maar om het overleven. Want de mens is de enige diersoort die weet dat hij dood zal gaan.”

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.