Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Geenstijl als radicale verlichter

Home

Sebastien Valkenberg

We kunnen er de klok op gelijkzetten. Zodra de discussie over het gebrek aan beschaving weer eens oplaait, wijst menigeen naar GeenStijl als grote boosdoener. De website zou fungeren als katalysator voor de verhuftering van de samenleving. Zo ging het ook weer toen PvdA-voorzitter Hans Spekman onlangs enkele aan hem gerichte haatmails bekendmaakte.

In hoeverre is de status van GeenStijl als nationale kop-van-jut terecht? Het is zonder meer waar dat het er op de website vaak ruig aan toe gaat. Vooral als gezagsdragers graaien, falen of individuele rechten opofferen aan hun idealen, moeten ze vrezen voor het gestrekte been van de GeenStijl-scribenten. Andere stukken zijn eerder melig - 'BAM! Vrouw parkeert trein in huis' - en doen denken aan het proza van het satirische studentenblad Propria Cures. De vraag is echter of dit de morele diskwalificatie rechtvaardigt die zo gangbaar is.

Wie de stukken op GeenStijl beter leest, moet concluderen dat het eerder omgekeerd is. Grosso modo weerspiegelen ze een gedachtengoed dat grote verwantschap vertoont met dat van de Verlichting die we juist beschouwen als één van de grote vormgevers van onze beschaving. Meer precies gaat het terug op de radicale variant van deze filosofische stroming.

Geen ontzag voor heilige huisjes
De term 'radicale Verlichting' raakte in zwang door het gelijknamige boek van de Britse ideeënhistoricus Jonathan Israel. Zijn baanbrekende inzicht is dat niet het achttiende-eeuwse Frankrijk het epicentrum was van deze stroming, zoals meestal werd verondersteld, maar de zeventiende-eeuwse Republiek der Nederlanden. In plaats van Voltaire wijst hij Baruch de Spinoza en diens vrienden aan als 'Founding Fathers'.

In zijn uiteenzetting behandelt Israel het complete intellectuele leven van weleer. De radicale Verlichting blijkt een veelkantig verschijnsel met uiteenlopende vertegenwoordigers. Stuk voor stuk hebben ze echter bijgedragen aan de uitholling van het traditionele gezag. Gaandeweg won de overtuiging terrein dat standpunten gerechtvaardigd moesten worden in plaats van klakkeloos aangenomen. Derhalve verdienden ze geen beschermde status waar dat voorheen vaak wel het geval was.

Op ontzag voor heilige huisjes zullen we ook GeenStijl niet betrappen. Dit verschijnsel acht socioloog Bas van Stokkom, auteur van 'Wat een hufter' (2010), typisch voor grofweg het laatste decennium. Hij verwijt de website schadelijk populisme en nihilisme. Het lijkt een beperkte zienswijze. Tegen hoeveel schenen hebben cabaretiers als Freek de Jonge en Youp van 't Hek geschopt tijdens hun lange carrières, en wat te denken van Hugo Brandt Corstius?

De gedachte dat alles mikpunt kan zijn van twijfel, kritiek of spot gaat dus nog veel verder terug. Hieruit blijkt de enorme reikwijdte van de radicale Verlichting. Niet voor niets beschouwt Israel haar als 'de belangrijkste en meest diepgravende intellectuele, sociale en culturele transformatie van de westerse wereld sinds de Middeleeuwen'.

Het wekt geen verbazing dat in dit vrijzinnige klimaat de wetenschap tot bloei kon komen. Zou het toeval zijn dat na ontdekking van het Higgs-deeltje vorig jaar de vlag uit ging bij GeenStijl? 'Wat leven we toch in fantastisch interessante tijden! Fuck cynisme! Wetenschap altijd +1.'

Niet per se tégen Europa, maar vooral vóór de democratie
Maar ook het politieke bedrijf kreeg dankzij de radicale Verlichting een ander aangezicht. Zonnekoninggedrag stuitte op toenemend verzet van burgers. In de zeventiende eeuw voelden politici de hete adem in de nek van Franciscus van den Ende, leermeester van Spinoza en auteur van de 'Vrije Politijke Stellingen' (1665). Dankzij dit traktaat moeten we hem volgens Spinoza-kenner Wim Klever beschouwen als 's werelds eerste volbloeddemocraat. In de eenentwintigste eeuw is GeenStijl een waakhond die aanslaat als politici vergeten dat ze hun bevolking vertegenwoordigen.

Tegen deze achtergrond moeten ook de terugkerende filippica's tegen de EU worden begrepen. GeenStijl is niet per se tégen Europa, maar vooral vóór de democratie. Keer op keer geven Europolitici blijk van een minimale affiniteit met het electoraat.

Als blijkt dat Brusselse ambtenaren in 2013 een loonsverhoging van 5,5 procent krijgen terwijl de lidstaten moeten bezuinigen, is dat dankbaar prijsschieten. Net zoals een uithaal niet kon uitblijven toen eerder deze week bekend werd dat het Tweede Kamerleden verboden is om te citeren uit EU-stukken. 'Mochten de puberale Kamerleden zich niet aan de regeltjes houden' aldus Geenstijler VanLeeuwen, 'dan besluit mama kabinet, in opdracht van papa Brussel, om de toegang tot de documenten weer te ontzeggen.'

Ook binnen de landsgrenzen gedraagt GeenStijl zich als een luis in de pels van de macht. Enerzijds de publieke zaak dienen, maar anderzijds een veelvoud cashen van de balkenendenorm? Vooral sociaal-democraten - de PvdA en de Vara - blijken vatbaar voor deze schizofrenie. Zij fungeren dan ook veelvuldig als schietschijf op GeenStijl. Zo ook toen onlangs bekend werd dat uitgerekend de rode omroep haar presentatoren riant blijkt te betalen. 'Geinig detail: bij de motivatie voor de topinkomens geven vele publiekers "marktwerking" op. Zit je dan, als verschillige socialist, je salaris te verdedigen omdat het marktconform is.'

Een zo mogelijk nog trouwer volgeling van de radicale Verlichting is GeenStijl in haar kritische bejegening van religie. Spinoza en - meer nog - Adriaan Koerbagh dwongen godsdienstige machthebbers in de zeventiende eeuw steeds verder in het nauw. De eerste doordat hij het bestaan van wonderen ontkende, de tweede doordat hij de irrationaliteit van het geloof blootlegde.

Het gaat Geenstijl niet alleen om leuke taalvondsten
In 'Een Bloemhof van allerley lieflijkheyd' (1668) twijfelde Koerbagh naar aanleiding van de ark van Noach openlijk aan de rekencapaciteiten van de auteurs van de Bijbel, 'want anders zou het mij wat vreemd dunken, hoe in zo'n kleine kist, zo'n grote menigte van dieren, en zo veel voeder voor meer als een jaar, heeft kunnen zijn.'

Deze spottende zin had van GeenStijl afkomstig kunnen zijn. Sarcasme is namelijk de grondtoon als het over religie gaat (of over new age en kwakzalverij). Het grote verschil is alleen dat de kritiek zich tegenwoordig eerder richt tegen de islam dan het christendom. De eerste godsdienst erkent zogezegd nog meer heilige huisjes dan de tweede. Toen afgelopen najaar de vlam in de pan sloeg na verschijning van de film 'The Innocence of Muslims' was de term 'booslim' snel bedacht.

Bijna had GeenStijl hiermee het woord van het jaar gescoord. Het lijkt de website echter niet louter om leuke taalvondsten te gaan. Het DNA van de radicale Verlichting doet zich met name gelden als individuele rechten onder vuur komen te liggen. De scheiding tussen kerk en staat, de gelijkheid tussen man en vrouw, maar bovenal de vrijheid van meningsuiting. Deze rechten, vonden Spinoza en diens geestverwanten, bieden de beste bescherming tegen elke vorm van dwingelandij, of die nu religieus, cultureel of politiek van aard is.

Deel dit artikel