Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

GEEN NIEUWS MEER OVER HET JUFFIE UIT JISP

home

DILLIAN HOS

Met De Typhoon is vandaag meer dan een regionale krant verdwenen. Weer sterft een stukje Zaanstreek, dat merkwaardige web van dorpen rondom de spin Zaandam. Alles en iedereen klitte er aan elkaar, mensen, huizen en bedrijven. En De Typhoon klitte mee: "Als er een vlag wapperde bij een bedrijf, dan belde je om te vragen of er soms iemand jubileerde."

Vraag een Nederlander naar de Zaanstreek en hij zegt: houten huisjes, molens, Albert Heijn, Zaanse mosterd, cacao, Verkade. Dat is inderdaad het beeld dat je bijblijft na een bezoek aan de Zaanse Schans. Volledig is het natuurlijk niet. De Zaanstreek is geografisch gezien een gekke streek. Een blik op de kaart laat al meteen zien hoe uit elkaar getrokken zij is. Zaandam zit als een spin in een enorm web. De dorpen (Zaandijk, Assendelft, Koog aan de Zaan, Krommenie, Westzaan, Wormerveer, Wormer, Jisp, Oost- en West-Knollendam) liggen verspreid ten noorden en ten westen van Zaandam, onderling verbonden door langgerekte wegen. Neem alleen Assendelft, met wat bebouwing in het noorden en in het zuiden. Daartussen slechts een lange weg, zo'n vijf kilometer lang. De streek wordt bovendien twee keer doorsneden, door de Zaan en door de spoorlijn.

Die verdeeldheid op de kaart lijkt op het eerste gezicht te kloppen met de werkelijkheid. Hoewel het bestuur allang geconcentreerd is, heeft ieder dorp nog steeds zijn eigen winkels, scholen en verenigingen.

En toch is het een streek. Overal vind je dezelfde uitstraling, hetzelfde dialect en hetzelfde karakter. De Zaanstreek bestaat, ondanks de verbrokkeling.

Een eeuwenlang isolement heeft de streek samengebracht. Het Noordzeekanaal was een enorme barriere. Wie naar Amsterdam wilde, moest eindeloos wachten voor een van de Hemponten. Onder de leuze 'De Zaanstreek is een tunnel waard' vochten de Zaankanters jarenlang voor een vaste oeververbinding. Het was een strijd tegen het rijk, en tegen Amsterdam, dat ijverde voor de bouw van de IJ-tunnel. De lokale krant De Typhoon steunde de Zaanse belangen en raakte zo met Het Parool, dat achter Amsterdam stond, in een polemiek verwikkeld.

Toen het kabinet besloot eerst de Coentunnel te bouwen, lag luttele uren na de bekendmaking een extra editie van De Typhoon op straat. 'Het mooiste Zaanse bericht aller tijden: Rijk heeft gekozen: Coentunnel!', kopte het dagblad. Bij de opening, op 21 juni 1966, bracht de krant een extra bijlage. De toenmalige commissaris der koningin van Noord-Holland, mr. F. J. Kranenburg, zei daarin: "Met de opening van de Coentunnel wordt de Zaanstreek pas echt bij de Randstad betrokken" . En dat klopte. Al snel werd de streek een voorgebied van Amsterdam en begon zij aan eigenheid te verliezen.

De bevolking groeide; er kwamen veel mensen van buiten de streek in de regio wonen. De markante sfeer van de familiebedrijven - Honig werd geleid door de Honigs - verdween. Dat soort bedrijven zijn opgegaan in andere of worden niet meer geleid door familie, zoals Ahold, waar geen Heijn meer in de directie zit.

Folkloristische gebruiken (Sintremaarten, Luilak, op Pinkster Drie een bokkie kopen op de markt in Purmerend) zijn er nog wel, maar het wordt minder. Het typische zangerige Zaans, met de dikke ij, uitgesproken als aai, wordt alleen door de oudere generatie nog gesproken.

Juist die teloorgang van het hele Zaanse karakter was voor een stel Zaankanters, onder aanvoering van toenmalig Typhoon-hoofdredacteur Jan de Vries, aanleiding eens het een en ander te gaan vastleggen. De Zaanse Encyclopedie werd geboren. Er is acht jaar aan gewerkt, vorig jaar is zij verschenen. De eindredactie was in handen van Jan-Pieter Woudt en zijn vader. Woudt junior begon in 1981 als leerling-journalist bij De Typhoon en werkt nog steeds free-lance voor de krant. "Het werd tijd gegevens vast te leggen. Nu kon het nog, nu er nog mensen zijn die kunnen vertellen hoe het toen was. Vroeger werd iemand in Assendelft geboren en ging hij in Assendelft dood. En als hij in zijn hele leven vijf keer buiten de streek kwam, was dat veel. Dat gold ook voor de buren. Die kende je goed, dat klitte aan elkaar. Na het eten 's avonds ging je de straat op en stond je de hele avond te praten met de buurt. Dan ontstaat ook een eigen volksaard, een eigen mentaliteit. Alles leefde dicht op elkaar, want wonen en werken loopt door elkaar heen in de Zaanstreek. Bedrijven staan tussen de huizen in. Dat vloeit voort uit de tijd dat men een molen naast zijn huis neerzette. Dat was lekker dichtbij." Werknemers kwamen daar dan ook bij wonen, want zodra er een zuchtje wind was, al was het midden in de nacht, moest het werkvolk aantreden.

Een Zaankanter zegt waar het op staat. Misschien heeft dat iets te maken met de slechte omstandigheden waaronder men vroeger werkte. Niet voor niets had het socialisme zo'n grote aanhang in de 'Rode Zaanstreek'.

Woudt: "Er wordt gezegd dat Zaankanters vrijheidsdrang hebben, en daarin consequent handelen. Mensen die hier na de oorlog in het onderwijs kwamen werken, moesten erg wennen. Als kinderen iets niet zinde, dan zeiden ze dat ook. Maar met het opheffen van het isolement gaat dat allemaal voorbij. Typisch vind ik wel, dat dat gemist wordt in mijn generatie. Als er een fotoboek of zo uitkomt over de oude Zaanstreek, zo jaren vijftig, zestig, dan gaat dat in gigantische oplagen over de toonbank. Het is een soort heimwee naar de tijd die je net niet hebt meegemaakt, denk ik."

In die tijd, de jaren zestig, was de populariteit van De Typhoon op haar hoogtepunt. De krant was in 1944 als verzetskrant ontstaan. Ze profiteerde van het verschijningsverbod dat was opgelegd aan concurrent De Zaanlander, dat in de oorlogsjaren gewoon was verschenen. In die hechte samenleving was De Typhoon diep geworteld. De krant was niet alleen krant, ze was als het ware een vereniging. Redactiechef Ger van Dongen: "De lezers noemden zich lid van De Typhoon, niet abonnee. 's Zaterdags kwamen honderden mensen naar het Typhoon-gebouw aan de Westzijde waar sjoeldagen en kaartdagen werden gehouden. We hadden een prima propaganda-afdeling. Er waren reizen naar Sauerland. We haalden bekendheden hier heen. Ard Schenk, Kees Verkerk en Fred Anton Mayer. Duizenden mensen kwamen dan. Ze werden 's zondags Europees- of wereldkampioen, 's maandags waren ze in de Zaanstreek."

De Typhoon draaide toen nog geheel zelfstandig. Ze had nog een eigen drukkerij, een gecombineerde redactie voor binnen- en buitenland, een algemene economieredactie, opmaak- en eindredactie. Na 1972, toen werd besloten samen te werken met Haarlems Dagblad, zijn die in fasen naar Haarlem verhuisd.

Ook met die fusie was de redactie niet onverdeeld gelukkig. Oud-redacteuren Jan Hottentot en Klaas Pot: "We merkten dat Haarlem hele andere journalistieke opvattingen had. En al snel bleek dat onze hoofdredacteur, Cees Meijer, werd overvleugeld door Haarlem en dat er dus weinig van onze zelfstandigheid zou overblijven. Daar zijn tumultueuze vergaderingen over geweest." De twee hebben altijd weinig op gehad met Haarlem ( "de afstand tussen Zaandam en Haarlem was groter dan de vijftien kilometer hemelsbreed" ), en vinden een fusie met Alkmaar nog niet zo gek. "De Typhoon komt nu eindelijk onder het juk van Haarlem vandaan. Daar is slecht beleid gevoerd." Hoewel Alkmaar een bijsmaak houdt: "De Telegraaf heeft daar een belangrijke vinger in de pap. En het is toch wrang dat De Typhoon samen gaat met De Zaanlander, die in de oorlog fout was. Mensen die De Typhoon maakten en rondbrachten, speelden met hun leven. Als ze werden gepakt, werden ze tegen de muur gezet."

Hottentot wordt door betrokkenen omschreven als 'Mister Typhoon'. Hij tufte jarenlang op zijn brommertje door de Zaanstreek, overal nieuwtjes weghalend. Hij was de man achter de legendarische Kappie, een kapiteintje dat de lezer iedere dag vanaf de voorpagina met enkele woorden commentaar gaf op het nieuws van die dag. Hottentot schreef ook rijmen, en deed dat nu, na zijn pensionering, nog een keer voor een afscheidskrant die de redactie van De Typhoon wilde maken. De pagina's werden echter verboden door hoofdredactie en directie. In de laatste zinnen van het rijm, dat vorige week wel in Vrij Nederland werd afgedrukt, spoort hij de lezer aan de nieuwe krant te proberen. Achteraf is hij daar niet meer zo gelukkig mee, nu hij heeft gehoord dat de redactie niet over de eigen fusie mag schrijven.

De twee zijn er al helemaal niet over te spreken dat het vliegtuigje uit de kop van De Typhoon verdwijnt. Dat gaf altijd nog aan dat de krant vernoemd is naar een Engels vliegtuig, dat in de oorlog werd gebruikt. Hottentot: "De naam gaat ook weg. Dat is het dan. Het is voorbij, een afgesloten tijdperk."

Ook Van Dongen spreekt over de emoties, waarmee de laatste Typhoon toch gepaard gaat: "Hoe De Typhoon nog steeds onder de mensen leeft, zag je de afgelopen weken met die fusieperikelen. Mensen komen geemotioneerd hier, daar zit je mee te praten op het bordes van het gebouw. Er was een man die kwam hier met De Typhoon, De Telegraaf en De Zaanlander van uit de oorlog. Die zei: wat maak je me nou, in de oorlog heb ik De Typhoon met gevaar voor eigen leven rondgebracht."

"Commercieel was De Typhoon geen goede naam. Ja, een rare naam eigenlijk. Voor de Zaankanter een begrip, maar als je een meter buiten de Zaanstreek komt, moet je 'm uitleggen. Hij werd ook verbasterd, tot tijdhoorn of tijp-hoon. Maar ik had wel graag gezien dat de naam in een chapeau of op een andere manier in de kop behouden was gebleven."

Het vertrek, ook al mag dat niet zo heten, doet dus pijn. Er verdwijnt meer dan zomaar een plaatselijke krant. Van Dongen: "Je bent klankbord voor van alles en nog wat. Zelfs mensen die 'm niet hebben, komen er mee in aanraking. De krant wordt veel samengelezen. Kom je hier alleen wonen en werk je elders, dan niet. Maar mensen die hier banden hebben, kinderen op school of deelnemen aan het verenigingsleven, die mensen zijn betrokken bij De Typhoon. Dat is de functie: je brengt dingen uit de naaste woonomgeving dicht bij de mensen."

Cees van Dalsem, die bij zowel De Zaanlander als De Typhoon werkte, beaamt dat. "Het kleine, menselijke nieuws is zo belangrijk. Dat willen de mensen lezen: wie zijn zwemdiploma heeft gehaald, wie de klaverjaswedstrijd heeft gewonnen. We gingen op ieder klein nieuwtje af. Op een avond bezocht je drie, vier bijeenkomsten. Dan had je geen lange verslagen in de krant, maar je had het. Als er een vlag wapperde bij een bedrijf, dan belde je om te vragen of er soms iemand jubileerde."

"Begin jaren zeventig kwam er een andere opvatting over nieuws. Het kleine dorpsnieuws was niet meer belangrijk, er werd meer aandacht besteed aan de gemeente en andere overheidsinstellingen, die werden in die tijd veel opener en gingen persconferenties geven" , zegt Van Dalsem, tegenwoordig secretaris van de Kamer van Koophandel in de Zaanstreek.

"Kijk, als er op Jisp een schooljuffie trouwt, dan is dat op zichzelf niet erg opzienbarend, maar voor Jisp is het wel nieuws. Als daar driehonderd gezinnen wonen, dan kennen ze in tachtig gezinnen dat juffie. En dat is het enige nieuws dat je daar nog hebt. Want door de bestuurlijke samenvoeging valt er niet veel meer te melden. Raadsbesluiten worden nu elders genomen."

Van Dalsum herinnert zich goed hoe heftig de concurrentie was tussen de twee kranten. "Er was haat en nijd, van oudsher. Ik weet nog wel toen ik net van De Typhoon was overgestapt naar De Zaanlander, ik bij een bijeenkomst kwam, waar ook iemand van De Typhoon was. Ik vroeg hem de naam van iemand die ik niet kende. Hij zei geen woord en draaide zich om."

Nu moeten de twee dus samen. De directies van Damiate (waaronder De Typhoon valt) en de Verenigde Noordhollandse Dagbladen (waartoe De Zaanlander behoort) besloten in juni 1991 samen te gaan in de Hollandse Dagbladen Combinatie. Voor Damiate bittere noodzaak, want het geld voor de nieuwe pers die nodig is (40 miljoen gulden), is er niet. De Typhoon (oplage 21 000) en De Zaanlander (oplage 6 500) moeten samen, want die overlappen elkaar en ze maken bovendien geen winst. De vergelijking met David en Goliath dringt zich op, met de drukpers als dodelijke steen.

VERVOLG OP ZZ 5

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.