Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ga eens in gesprek met je huisdier

Home

Peter Henk Steenhuis

© Patrick Post
filosofie

Dieren communiceren met elkaar en met ons. Daarom moeten we ook nadenken over hun rechten, vindt filosofe Eva Meijer.

In Midden-Delfland komt geen eend meer opdagen. Dat kopte deze krant twee weken geleden. Mogelijke oorzaak was volgens boswachter Gerard van Winden de veranderende omgeving. "Door het oprukken van de steden en de groei van het wegennet worden broedgebieden steeds schaarser." Op 24 februari toonde 'EenVandaag' schokkende beelden van een uit de hand gelopen jachtpartij in het Groene Hart. Daar zouden zwanen bij duizenden worden uitgemoord. Wegens overlast.

Te weinig beesten, te veel. Vanuit menselijk oogpunt gezien. Volgens filosofe Eva Meijer zullen we in de toekomst sterker moeten gaan nadenken over de leefomgeving van dieren. "En niet alleen nadenken over, maar ook mét dieren."

Mensen hebben dieren juridisch, politiek en filosofisch altijd beschouwd als wezenlijk anders dan de mens, eerder als een object, een ding, dan als subject. "Langzamerhand gaan we anders tegen dieren aan kijken," zegt Meijer. "Op Europees niveau worden dieren nu al erkend als sentient beings, voor wezens die pijn en vreugde kunnen ervaren, en daar ook over kunnen communiceren."

Lees verder na de advertentie

In haar boek 'Dierentalen' toont Meijer sterke staaltjes van deze communicatie. Dolfijnen blijken elkaar bij de naam te noemen, bijen voeren dansjes uit waarbij ze symbolisch informatie doorgeven, en olifanten lijken een abstract begrip te hebben van de dood. Als een olifant gestorven is, bedekken andere leden van de groep hem met aarde en bladeren en keren ze nog jarenlang terug naar de plek waar hij gestorven is.

Eigendomsrelatie
Nog niet veranderd is het idee van de eigendomsrelatie die er vaak tussen mens en dier bestaat. Meijer: "In de Nederlandse wet staat dat je dieren niet zomaar mag martelen of dat je ze niet mag laten lijden. Behalve als het een bepaald doel dient. Dat doel kan economisch zijn. Daarom hameren veel dierenrechtsfilosofen er nu op dat juist die eigendomsverhoudingen moeten veranderen."

Voornaamste oorzaak van deze oude eigendomsverhoudingen is het antropocentrisme; de mens beschouwt zichzelf als het middelpunt van de schepping. Dit komt, volgens Meijer, ook tot uiting in de opvatting over taal. Dieren werden tot voor kort wezens genoemd zonder taal.

In de wet staat dat je dieren niet mag martelen. Behalve als het een bepaald doel dient

© thinkstock

Verlichtingsfilosoof Kant concludeerde dat dieren buiten de morele gemeenschap vielen omdat ze geen ratio bezaten. Descartes dacht dat dieren geen ziel hadden. En voor de fenomenoloog Heidegger was taal zo belangrijk dat naar zijn idee wezens zonder taal zelfs niet konden sterven, zij verdwenen simpelweg.

"Die tweedeling object-subject is niet langer houdbaar", zegt Meijer. "Er lijkt eerder sprake van een glijdende schaal tussen enerzijds soorten met hele complexe talen, gereedschappen, en intellectuele sociale structuren en anderzijds soorten die dat minder kennen. Zelfs dat laatste kunnen we nog niet met zekerheid stellen, omdat we veel niet weten. Wormen blijken bijvoorbeeld te communiceren op de tast, maar hoe ze dat doen is nog onbekend."

Politiek handelen
"Aristoteles noemde de mens een politiek dier, omdat de mens dankzij zijn taal een onderscheid kon maken tussen goed en kwaad. Nu blijkt dat dieren vormen van communicatie kennen die veel verder gaan dan instinctieve manieren om zich te uiten over eten, seks en angst, moet dat ook gevolgen hebben voor ons politieke handelen. We moeten ons afvragen hoe zij stem kunnen krijgen in een maatschappij die volledig door mensen bepaald is."

"De Wageningse onderzoeker en filosoof Clemens Driessen doet hier een poging toe. Hij schrijft over animal deliberation, beraadslaging met dieren, waarbij hij allerlei technologische en materialistische interventies gebruikt om te kunnen communiceren met dieren. In Midden-Delfland komt geen eend meer opdagen, maar ganzen en zwanen zijn er in heel Nederland te veel. Je kunt op verschillende manieren een deliberatie met ganzen opzetten. Hun alarmroep opnemen en afspelen. Dat is een manier om ze weg te jagen. Of het land ongeschikt maken voor ze, bijvoorbeeld door na het zaaien de voren te bedekken. Maar we moeten ook nadenken over wat de gans ons zegt."

In haar boek schrijft Meijer onder andere over de etholoog Konrad Lorenz. Hij deelde zijn leven met een groot aantal dieren, die vrij om zijn huis liepen. Ganzen, zo blijkt uit het onderzoek van Lorenz, communiceren op talloze manieren met elkaar. Ze gebruiken daarbij hun stem, gebaren, geur, en ook rituelen. Is een gans door een mens opgevoed dan zal hij zelfs direct uit een vlucht naar beneden komen als hij de stem van die persoon hoort.

© anp
Je kunt ganzen wegjagen. Maar we moeten ook nadenken over wat de gans ons zegt

Nu duidelijk is dat ganzen taal kennen, moeten we, vindt Meijer, ook nadenken over hun rechten. "Je zou kunnen zeggen dat je als mens het recht hebt ganzen weg te jagen als zij ineens jouw ruimte in bezit nemen. Maar heb je als mens ook het recht ganzen weg te jagen en te doden als je ze eerst hebt uitgenodigd, zoals in de Oostvaardersplassen?"

"Vergelijk dat met mensen die je uitnodigt om zich op jouw territorium te vestigen. Als zo iemand daar een tijdje woont, ontstaan er nieuwe membership rights, lidmaatschaprechten, zeker als ze kinderen hebben gekregen die zich geworteld hebben. Uit de communicatie van dieren blijkt dat ook zij een sociale context hebben, en zich hechten aan een plek."

"Dergelijke ethische en morele kwesties blijken ook van toepassing op andere dieren. Maar dat verschilt van soort tot soort. In delen van Afrika en Azië vindt een human animal conflict plaats. Doordat mensen hun territorium maar blijven uitbreiden, krijgen de olifanten structureel te weinig ruimte. Mens en dier vechten daar constant grensconflicten uit. We moeten manieren zoeken om zonder geweld die grenzen af te bakenen en een vorm van samenleven te ontwikkelen."

© thinkstock

Dak boven het hoofd
"Het gesprek dat je met olifanten moet aangaan, verschilt sterk van het gesprek dat je met gedomesticeerde dieren moet houden. Er zijn wilde dieren die nauwelijks een relatie onderhouden met de mens, en dat ook per se niet willen. Daar tegenover staan gedomesticeerde dieren, soorten die in de loop van eeuwen tot huisdier gemaakt zijn, een proces dat met geweld gepaard gegaan is.

Daardoor zijn deze dieren nu in staat op een compleet andere manier met mensen te communiceren, en zich te gedragen in mens-diergemeenschappen. We zullen voor ze moeten zorgen, een dak boven het hoofd bieden. En omgekeerd dienen de dieren zich ook te gedragen. Dat alles geldt niet voor dieren die zich afzijdig willen houden."

Hoe lastig dit kan zijn ervoer Meijer zelf afgelopen jaren. "Ik heb een Roemeense straathond geadopteerd, waarin geen greintje gehoorzaamheid zat. Ik moest de hond leren hoe hij in deze maatschappij moet functioneren: aan de riem lopen, niet over de schutting van de buren springen, niet op het aanrecht staan als ik aan het koken ben.

Ik adopteerde een Roemeense straathond, maar daarin zat geen greintje gehoorzaamheid

© thinkstock

Ik moest me ook aan hem aanpassen, de wereld leren zien door zijn ogen, zodat we goed samen over straat zouden kunnen. Deze interactie kun je zien als een vorm van gesprek, waarin mens en dier verschillende rollen spelen, en allebei gebonden zijn aan bepaalde regels. Ik ben bijvoorbeeld geen fan van aan de riem lopen, omdat ik dat een vorm van disciplinering vind, maar dat is in Nederland nu eenmaal wettelijk zo geregeld, en de riem kan wel functioneren als een communicatiemiddel tussen mens en hond."

Het voeren van gesprekken met dieren vereist een omwenteling in het denken tussen mensen en dieren, concludeert Meijer in haar boek, maar deze kan ook ín het gesprek ontstaan. "Om taal van dieren taal te laten zijn hoeven zij niets nieuws te leren, wij moeten ze anders zien. Zij spraken de hele tijd al."

Ik moest me ook aan hem aanpassen, de wereld leren zien door zijn ogen

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
In de wet staat dat je dieren niet mag martelen. Behalve als het een bepaald doel dient

Je kunt ganzen wegjagen. Maar we moeten ook nadenken over wat de gans ons zegt

Ik adopteerde een Roemeense straathond, maar daarin zat geen greintje gehoorzaamheid

Ik moest me ook aan hem aanpassen, de wereld leren zien door zijn ogen