Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Funstad aan de Tsjechische grens

Home

Huub van Baar

Rond het vroegere IJzeren Gordijn bloeit de handel. Grootste geldmaker is misschien wel de 'funstad' Excalibur City in Tsjechië, net over de grens met Oostenrijk. Op 1 mei, als Tsjechië toetreedt tot de Europese Unie, is het uit met de pret.

Het strookje grond tussen de Tsjechische en Oostenrijkse douane bij Hate-Kleinhaugsdorf is nog geen kilometer breed, maar wie er nietsvermoedend met de auto aankomt, waant zich plotseling in een sprookjesstad. Direct na de Tsjechische grenspost blazen drie reusachtige draken je vanaf het dak van een kasteel hun hete adem toe. Langs de weg staan bronzen beelden van ridders op steigerende paarden, omgeven door vaandels met het opschrift 'Excalibur City'.

Verderop volgt een nieuwe reeks attracties: een enorme wereldbol met het opschrift 'The world is yours', een vliegtuig dat tot restaurant is omgebouwd, en nog twee andere imposante kastelen. In dit omvangrijke complex aan de hoofdweg van Praag naar Wenen, bevinden zich restaurants, een massagecentrum, een kindertheater, een apotheek, een schoonheidssalon, en een crèche.

Maar dat is allemaal bijzaak, want de voornaamste reden waarom Oostenrijkers, Tsjechen, en zelfs Polen massaal naar Excalibur City komen, is het warenhuis. Daar kopen ze belastingvrij alchoholische drank, sigaretten en souvenirs. Een slof Marlboro is er spotgoedkoop. Maar niet lang meer. Want de Europese Unie verbiedt deze handel.

Op 1 mei zal Tsjechië samen met negen andere lidstaten tot de EU toetreden. Volgens de Europese wetgeving betekent hun toetreding ook het einde van belastingvrije handel aan de huidige buitengrenzen van de unie met de toetredende landen. Op Tsjechië na hebben alle nieuwe lidstaten de afgelopen jaren hun belastingwetgeving aangepast aan de eisen van Brussel. Al twee keer beloofde de Tsjechische regering de EU de belastingvrije handel te beëindigen, eerst met ingang van december 2001 en toen vanaf 1 januari 2004. Het waren loze beloften. Het Tsjechische parlement heeft onlangs de invoering van de wet die de handel verbiedt, opnieuw uitgesteld.

Het geduld van de Europese Commissie begint op te raken. De Unie waarschuwde afgelopen november, in het voortgangsrapport over de toetreding, dat de belastingvrije winkels 'nu zonder enig verder uitstel' dicht moeten. Tsjechië wil ze in elk geval nog tot eind maart openhouden.

Voor de eigenaren van de belastingvrije winkels aan de Duits- en Oostenrijks-Tsjechische grenzen is het uitstel een welkom geschenk, en waarschijnlijk de laatste kans om de winst nog een paar maanden op te voeren.

Excalibur City, op steenworp afstand van de grensstad Znojmo, is het grootste en imposantste bastion van belastingvrije handel aan de Tsjechische grens. De supermarkten met hun goedkope sigaretten veranderden het economische landschap rondom de stad ingrijpend. De eerste winkels gingen in 1990 open. Bijna veertien jaar later verschaft de dutyfree-zone werk aan meer dan 1200 mensen. Hoewel het district Znojmo nog altijd een van de hoogste werkloosheidscijfers van het land kent, hebben de grenshandel en de strategische ligging dichtbij Wenen de regio op de kaart gezet. Het is wel eens anders geweest.

Wie vóór 1989 van Wenen naar het noorden of het oosten reed, belandde in een uitgestorven gebied waar weinig te beleven viel. De wegen liepen er dood op het IJzeren Gordijn. Aan de andere kant van de grens, in Hongarije en het toenmalige Tsjechoslowakije, was het niet anders. De wereld eindigde er.

Petr Lobpreis, een vijftiger uit Znojmo, weet nog goed hoe het er toen uitzag. Vanaf de hooggelegen burcht in Znojmo's centrum wijst hij op het bos dat zich tot aan de horizon uitstrekt. ,,Daar speelden de kinderen en wandelden we in de weekeinden. Maar al te ver konden we niet komen, want daar begon de gemilitariseerde grenszone waar niemand werd toegelaten. We spraken er niet over, maar iedereen wist dat daarachter Oostenrijk lag, het rijke, onbereikbare Westen.''

Met het openen van de grenzen in 1989 is de hele regio ingrijpend veranderd. En het heeft de eigenaren van de belastingvrije winkels geen windeieren gelegd. Lobpreis kocht een klein stukje bos in de eens ontoegankelijke grenszone. Dat was vlakbij het Tsjechische dorp Hevlin, op een minder drukke grensovergang dan die van Hate-Kleinhaugsdorf. ,,Het duurste stukje bos in heel Centraal-Europa'', grapt hij. Want toen hij een hypotheek opnam en de grond voor veel geld kocht, was het nog onzeker of hij een vergunning zou krijgen om de bomen te kappen, en er de winkel neer te zetten waar hij vanaf 1994 met groot succes alcohol en rookwaren belastingvrij zou gaan verkopen. Hij werd miljonair en bezit verschillende huizen.

Toch is Lobpreis nog maar 'een kleine vis', die geheel in het niet valt bij Jaroslav Vlasak, een naam die in Tsjechië een mengelmoes van ontzag, afkeer en jaloezie oproept. Hij bouwde begin jaren negentig op de grensovergang Hate-Kleinhaugsdorf het complex van belastingvrije supermarkten dat hij Excalibur City doopte en van zware riddersymboliek voorzag. Uit alles wat je er aantreft, blijkt wat Vlasak ermee voor ogen heeft: wie aan de grens inkopen doet, maakt er een dagje van. Terwijl de ouders inkopen, verblijven de kinderen in de crèche of het theater, en als de boodschappen zijn gedaan, kan de hele familie aanschuiven aan de tafel van het restaurant naar keuze.

Pavel Balik, de burgemeester van Znojmo, geeft ruiterlijk toe dat door Vlasak de stad helemaal is opgeleefd. ,,Na 1989 stortte de industrie in. De belastingvrije grenshandel was een welkome investeerder in de regio. De winkels leverden niet alleen veel banen op, ze brachten ook meer economische en culturele bedrijvigheid. En ook de ijshockeyclub heeft een essentiële bijdrage geleverd aan het imago van Znojmo.''

Een deel van het geld dat Vlasak met zijn handel verdiende, investeerde hij namelijk in de Znojmo Eagles, de lokale ijshockeyclub die op sterven na dood was. Met Vlasaks financiële steun groeiden de Eagles uit tot een club van wereldformaat. De clubnaam werd tot Excalibur Znojmo Eagles omgedoopt, en Vlasak, die op deze manier zijn beide belangen verstrengelde, voer er wel bij. Nu woont hij het grootste deel van het jaar in het buitenland, is hij directeur van de hockeyclub, en heeft hij de leiding van Excalibur City aan anderen overgedragen.

Jiri Cadan, voorzitter van het Tsjechische verbond van dutyfree-bedrijven, voorspelde in de Prague Post dat de lokale economie zal instorten als de belastingvrije sigarettenverkoop ten einde komt.

Burgemeester Balik ontkent dat. ,,Als Tsjechië toetreedt tot de Europese Unie, wordt onze regio verder ontsloten en krijgt deze streek een grotere economische betekenis. We verwachten niet dat de werkgelegenheid aan de grens zal afnemen als de belastingvrije handel er niet meer is. Zeker niet nu Freeport aan de grens is neergestreken.''

Freeport is een Brits bedrijf dat een halfjaar geleden op het terrein van Excalibur City een megastore van tachtig winkels heeft geopend, goed voor 800 nieuwe arbeidsplaatsen. Hoewel de directie van Freeport zegt zich niet eenzijdig op Oostenrijkse klanten te richten, maakt het funshopparadijs vooral reclame in het Duits. Billboards langs de weg van Wenen naar de grens vertellen je hoever Freeport en Excalibur City nog zijn.

Stanislav Kadlcik, directeur van de regionale douanedienst, verwacht net als Balik geen rampspoed. ,,De meeste ondernemers hebben hun belastingvrije winkels klaargemaakt voor de toetreding tot de EU. Bovendien zal het prijsverschil tussen Oostenrijk en Tsjechië voor Oostenrijkse klanten aantrekkelijk blijven.''

Wel zullen de werkzaamheden van de douane veranderen. In de jaren negentig hadden de douaniers de handen vol aan het beperken van illegale invoer. ,,Officieel mocht je een beperkte hoeveelheid drank en rookwaar invoeren. Maar daar hadden sommige handelaren al snel iets op bedacht: ze staken de hele dag door de grens over. Dat is toen verboden; het aantal grensoverschrijdingen per dag werd beperkt. Samen met de Oostenrijkse douane zijn we strenger gaan controleren. Dat betekende de genadeklap voor de smokkelpraktijken.''

Met de komst van de megastore en de groeiende populariteit van de restaurants in Excalibur City is de grens volgens douaneman Kadlcik van karakter veranderd. ,,Er is veel meer bedrijvigheid tussen de douaneposten. Er steken veel meer mensen de grens over. We zullen vooral meer tijd kwijt zijn aan de controle op vrachtvervoer en op illegale migratie, want Tsjechië is nog geen Schengenland, zoals Oostenrijk.''

Ondernemer Petr Lobpreis maakt zich weinig zorgen over de afschaffing van de belastingvrije handel. ,,Waarschijnlijk zal ik iemand moeten ontslaan. Maar de Oostenrijkse klanten zullen blijven komen. Ze hebben zelfs honderdduizend handtekeningen verzameld tegen het voorgenomen verbod op de belastingvrije handel.''

Burgemeester Balik probeert de laatste jaren de toeristen van de grens naar Znojmo te trekken, al wil het nog niet zo lukken. ,,Samen met het Oostenrijks verkeersbureau hebben we een plan bedacht om de cultuur van onze stad in de aangrenzende Oostenrijkse deelstaten onder de aandacht te brengen. We hebben veel te bieden.'' Inderdaad oogt het centrum van Znojmo met zijn zes kerken, verschillende musea en de 11de-eeuwse burcht interessant. Maar vooralsnog zijn vooral de attracties aan de rand van de stad de trekpleisters. Niet alleen de koopboulevard aan de grens is in trek, maar ook het protserige kasteel op de grensweg, dat achter zijn façade een groot bordeel blijkt te verbergen. 'Beter leven in de brouwerij, dan een uitgestorven kasteel', luidt een Tsjechisch spreekwoord. En ja, ook de burcht in hartje Znojmo blijkt bij nader inzien tot een bierbrouwerij te zijn omgedoopt. De toeristen laten het culturele erfgoed voorlopig nog links liggen, en trekken liever langs de merkwaardige 'kastelenroute' van Znojmo.

Deel dit artikel