Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Filosoof Paul Moyaert over psychiatrie: in je waanzin kun je gezond zijn

Home

Henk Steenhuis

Filosoof Paul Moyaert © Mark Kohn
interview

De wanen van schizofrene mensen zijn hun verweer tegen de driften. Ze hoeven, zegt filosoof Paul Moyaert, niet 'gezond' te worden, als ze maar leren leven met de waanzin - 'als in de tijd vóór de catastrofe'.

Na zijn afstuderen moest de Belgische filosoof Paul Moyaert in militaire dienst. "Ik ben van de generatie '68, en had daar absoluut geen zin in." Vervangende dienst dan maar. Die verrichtte Moyaert in een psychiatrische kliniek. "Tijdens mijn studie had ik veel teksten gelezen, vooral ook veel Freud, waarin psychiatrische problematiek een rol speelt. De directeur van de kliniek, die te weinig financiële middelen had voor genoeg psychiaters en psychologen, stelde me na een maand te werk als psycholoog."

Lees verder na de advertentie

De eerste keer dat Moyaert op een gesloten afdeling kwam, werd hij aangesproken door de hoofdverpleegster. '"Paul," zei ze, "als je de deur opendoet altijd weer sluiten. Dit is een gesloten afdeling." De patiënten over wie Moyaert gelezen had, zag hij nu zitten. "Na een half uurtje ben ik weggelopen. Koffie, sigaret. Volgende dag hetzelfde. "Dit houd ik nooit vol, dacht ik." Dat is dan toch gelukt.

Al wat je goed doet daar zal men je dankbaar voor zijn. Wat je niet kunt, dat kan niemand je kwalijk nemen

Toen kwam de vraag om de taken van een psycholoog over te nemen. "'Die verantwoordelijkheid kan ik niet aan,' zei ik tegen de directeur. De directeur sprak de wijze woorden: 'Al wat je goed doet daar zal men je dankbaar voor zijn. Wat je niet kunt, dat kan niemand je kwalijk nemen.' Ik ging akkoord, maar wilde wel begeleiding. Ik ben onmiddellijk zelf ook in therapie gegaan, wat me heeft geholpen om vrij te luisteren."

Na twee jaar keerde Moyaert terug naar de universiteit, maar bleef nog een hele tijd verbonden aan de kliniek. Als filosoof en als psychoanalytisch gevormde therapeut.

Kan de filosofie bijdragen aan de psychiatrie?

"Ik denk het wel. De psychiatrie heeft de neiging om waanzin te identificeren vanuit een lijst van aan elkaar nevengeschikte symptomen. Maar je hebt weinig aan een lijst symptomen als je wilt weten wat waanzin is. Waaraan lijdt schizofrenie en wat doet een persoon met de problematiek die hem/haar in de waanzin bestookt. Hoe probeert een persoon zijn leven te organiseren in en vanuit zijn waanzin. Ik wil samen met de psychiatrie op zoek gaan naar de essentie van een schizofrene problematiek en naar hoe schizofrenie antwoordt op haar problematiek. Als je waanzin zo benadert opent dat ook andere perspectieven om over gezondheid en herstel na te denken."

Kunt u een voorbeeld geven?

"Er was een man die zijn hoofd en zijn penis had ingewikkeld met verband. Want, zei hij, het masturberen maakte zijn lichaam kapot. Hoe hij dat wist? De adertjes in zijn ogen waren allemaal gesprongen, zijn hoofd spatte uiteen. Zijn penis was ook stuk. Daarom moesten ze worden ingepakt. Met dit voorbeeld zitten we in het hart van de schizofrene problematiek."

Deze man was schizofreen?

"Ik spreek niet over schizofrenen. Ik gebruik die term niet. Niemand lijdt alleen aan schizofrenie, er is altijd sprake van lijden aan verschillende dingen tegelijk. Schizofrenen bestaan niet."

Toch staat schizofrenie in de psychiatrie te boek als aparte problematiek.

"Daarom vraag ik aan de psychiatrie: jullie herkennen de symptomen van schizofrenie. Dat is nuttig, maar niet genoeg. Ik wil weten waar die symptomen een uitdrukking van zijn. Ik wil laten zien dat deze zogenaamde symptomen ook een antwoord zijn op de problematiek."

Kan schizofrenie ergens een antwoord op zijn? Het is toch gewoon een nachtmerrie, en niet meer dan dat?

"Zo wordt er gewoonlijk tegenaan gekeken: schizofrenie is een en al miserie, lijden. Natuurlijk, het drama is er. Maar schizofrenie is meer dan weerloos lijden, ze verweert zich ook.

"Het eerste wat je moet doen is zoeken naar de problematiek en hoe een persoon er tot vlak voor de catastrofale crisis in geslaagd is zichzelf te redden. De vraag naar oorzakelijke verklaringen is hieraan ondergeschikt. De meest cruciale vraag luidt: waaraan lijdt schizofrenie en hoe antwoordt zij op haar problematiek?"

Even terug naar het voorbeeld. Waar lijdt de man aan die zijn hoofd en penis inwikkelde?

"Wat mij opviel: hij had geen schuldgevoelens, er was geen schaamte, geen zondebesef. Het waren de seksuele driften die zijn lichaam kapot maakten. Mijn suggestie is dan ook: de schizofrenie lijdt aan de drift, preciezer: aan de krachten waarmee driften het lichaam bestoken. Daar moet wie aan schizofrenie lijdt zich tegen beschermen."

Hoe doen ze dat?

"Ander voorbeeld. Een werkende jongeman leed onder een teveel aan indrukken. Te veel blikken van mensen, maar ook van voorwerpen, zorgden ervoor dat hij helemaal verloren liep in de wereld. Hij had zich teruggetrokken bij zijn ouders. De bedrijfsarts zocht hem op. De ouders waarschuwden de arts: als je de deur opendoet, breekt de hel los, want hij verdraagt het licht niet meer. Het licht zou zijn hersenen kapotmaken, zijn huid verbranden. In de kamer was het donker, dikke, zonwerende gordijnen hielden het licht buiten. De man zat onder zijn bureau, hij hield een touwtje vast, waarmee hij de gordijnen iets meer open en dicht kon doen.

Ik wil weten wat iemand nog wél kan

Filosoof Paul Moyaert

"Bij deze man komt de vijand al van buiten maar die dreigt dan wel opnieuw in het lichaam binnen te dringen. Dat de vijand van buiten komt is al een soort oplossing. Tegen die buitenwereld kun je je wapenen, met windsels, met kleren, met een zonnebril, met een touwtje voor de gordijnen.

"Dit idee werpt ook licht op de vraag waarom zoveel schizofrene patiënten raar uitgedost zijn: handschoenen in de zomer, drie pullovers, een muts - het zijn vogelverschrikkers."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

© Mark Kohn

Zo sluiten ze zich af.

"Ze sluiten zich op in zichzelf, om de krachten die hen bestoken buiten te houden. Willen we een schizofrene patiënt na een catastrofe therapeutisch helpen, dan moeten we hem niet zo zeer rust bieden, nee, naar mijn idee zouden we moeten inspelen op wat ze zelf al doen."

Opent dit perspectieven voor hoe we over genezing moeten nadenken?

"Je kunt vraagtekens plaatsen bij hoe men vaak over psychische gezondheid denkt. Gezondheid wordt vaak in een adem genoemd met genezen naar het model van de fysische geneeskunde: gezondheid is zich verwijderen van ziekte. In het geval van schizofrenie: gezondheid betekent dan: zich verwijderen van waanzin, en terugkeren naar de bewoonde wereld. Dat komt onder andere hierop neer dat je waanzin terugdringt en de invloed ervan zo klein mogelijk maakt ten gunste van socialisering. Dat is mijns inziens niet de beste en zeker niet de enige optie. Een meer uitdagend perspectief is dat er ook een gezondheid mogelijk is in de waanzin. Waanzin kan bedreigend en verstikkend zijn, maar je kunt je ook op een creatieve manier bewegen in je waanzin en een kracht ontdekken in de waanzin. Dat opent andere perspectieven op gezondheid, normaliteit en herstel."

Herstel is geen gezondheid?

"Herstel betekent terugkeren naar de toestand waarin het wel leefbaar was. Je mag waanzin niet vereenzelvigen met catastrofale toestanden. Tot vlak voor de catastrofale crisis was een persoon kennelijk wel in staat te leven in zijn waanzin. Wat heeft hij of zij gedaan om het leven leefbaar te houden? Herstel heeft te maken met de mate waarin je opnieuw kunt meebewegen, meedansen met de zottigheden van je gedachten. Dat is iets anders dan mensen laten socialiseren in de maatschappij."

Wat betekent dit therapeutisch?

"De meesten zien bij deze patiënten wat ze niet meer kunnen: niet meer helder nadenken, niet meer meedraaien in de maatschappij, niet meer goed eten. Daar heb je niets aan! Ik wil weten wat iemand wel kan!

"Op een psychiatrische opname-afdeling zie je de acute catastrofe. Maar mensen lijden niet aan schizofrenie vanaf het moment dat de catastrofe is uitgebroken. Zij lijden daar meestal al maanden, soms jaren aan, en hebben strategieën uitgevonden waarmee ze iets proberen te doen met datgene dat hen bestookt. Dat gold ook voor de man die zich terugtrok in zijn kamer thuis. Hij vertelde later aan de arts dat het niet daar, onder dat bureau, was misgegaan, maar al veel eerder. 'Er zat te veel in mijn hoofd, ik kreeg het niet meer op orde.'

De filosofie kan de psychiatrie uitdagen om achter de symptomen op zoek te gaan naar de schizofrene problematiek

Paul Moyaert

"We moeten daarom de problematiek beschrijven van deze patiënten, en ons daarbij niet op de symptomen richten, maar op wat ze de laatste maanden gedaan hebben om zich te redden. Daar zit naar mijn idee de sleutel tot herstel."

Hoe reageren psychiaters en psychotherapeuten in de kliniek op dit idee?

"Toen ik mijn boek presenteerde in een psychiatrische kliniek in Gent, vroeg een psycholoog me of ik ervaring had met packing, het inwikkelen van personen, en hoe ik daarover dacht. Hij wist dat men daar soms mee experimenteerde. De buitenwacht zou hiervan kunnen zeggen: dit is vrijheidsberoving. Maar volgens de psychotherapeut werkt het bij sommigen, zij worden er rustiger van. Ik heb geen ervaring, maar de vraag maakte me blij. Want die windsels, die bandages zouden kunnen functioneren als een tweede huid, om krachten van buiten te weerstaan, zoals de zonnebril, de bandage om het hoofd dat doen.

"Gilles Deleuze zegt: de schizofrene huid is te poreus, er zitten te veel gaten in. Er komt te veel naar binnen dat het lichaam kapot maakt. Packing zou dezelfde functie kunnen hebben als raar aankleden, het is een beschermende tweede huid. Wie zo kijkt, ziet meer dan alleen het drama, ziet meer dan wat de patiënt niet kan. Dan vertrek je vanuit de gedachte: gisterenavond ging het nog, het was moeilijk, maar het ging. Hoe deed hij dat? Dat is een andere manier van kijken.

''De filosofie kan de psychiatrie uitdagen om achter de symptomen op zoek te gaan naar de schizofrene problematiek. Ze kan ook vraagtekens plaatsen bij bepaalde therapeutische idealen. Het ideaal hoeft niet te zijn terug naar de bewoonde wereld, maar zich opnieuw leren bewegen in de waanzin zoals dat reeds min of meer het geval was tot vlak voor de catastrofe."

Deel dit artikel

Al wat je goed doet daar zal men je dankbaar voor zijn. Wat je niet kunt, dat kan niemand je kwalijk nemen

Ik wil weten wat iemand nog wél kan

Filosoof Paul Moyaert

De filosofie kan de psychiatrie uitdagen om achter de symptomen op zoek te gaan naar de schizofrene problematiek

Paul Moyaert