Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Filosofie is groot geworden

Home

TOM SCHEELE

De Internationale School voor Wijsbegeerte bestaat een eeuw. 'Wij vragen ons voortdurend af hoe we de filosofie kunnen populariseren.'

Ten tijde van de oprichting van de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW), precies honderd jaar geleden, waren er haast geen filosofen. Als er op een universiteit al filosofie werd gegeven, bleef het vaak bij één hoogleraar. Van publieksfilosofie was zelfs nog helemaal geen sprake. "En dat terwijl filosofie onontbeerlijk is voor een samenleving", zegt docent aan de ISVW Florian Jacobs. Samen met zijn vader, Frans Jacobs, schreef hij een boek over een eeuw ISVW.

Morgen viert de ISVW haar honderdste verjaardag. Een eeuw lang heeft de organisatie zich sterk gemaakt om filosofie ook voor het grote publiek beschikbaar te maken. En dat is gelukt, vinden programmadirecteur Erno Eskens en Jacobs. "Wat dat betreft was de ISVW zijn tijd ver vooruit."

De school werd opgericht tijdens de Eerste Wereldoorlog en kwam voort uit een soort idealisme. Een groep denkers vond dat er een gebrek was aan 'geestelijk eenheidsbesef' en zocht tegelijkertijd een manier om het oorlogsgeweld te stoppen. "Achteraf gezien was dat vooral veel gepraat, weinig wol", zegt Jacobs daarover. "Dat moeten we wel toegeven. Allemaal goede voornemens, maar uiteindelijk heeft de ISVW zich met die oorlog weinig beziggehouden."

Maar ze wilden ook het publiek bewust maken van de rol die filosofie in zulke processen kan spelen. De oprichters, van wie schrijver Frederik van Eeden de bekendste was, wilden dat de filosofie weer een toonaangevende rol in het onderwijs en de maatschappij kreeg.

Er zijn in de loop der jaren daarom een hoop toonaangevende filosofen op het landgoed van de ISVW in Leusden geweest. Onder anderen Martin Buber en Martha Nussbaum hebben er cursussen gegeven. Eerstgenoemde gaf er zelfs een cursus over verlossingsleer. "Dat zouden we nu nooit meer inplannen", zegt Eskens. "Het mystieke zie je tegenwoordig minder terug in de filosofie."

Lees verder na de advertentie

Belangstelling

Honderd jaar na de oprichting gaat het volgens Jacobs met de filosofie in Nederland een stuk beter. "Filosofie is groot geworden. Tegenwoordig heb je studies ethiek, logica en noem het allemaal maar op. Allemaal vormen van", zegt hij. Filosofen zijn volgens hem dan ook beter vertegenwoordigd in de samenleving. "De belangstelling is vanuit de universiteiten langzaam doorgesijpeld naar de rest van de samenleving." En daarin is de ISVW volgens Jacobs een belangrijke schakel geweest. Op de school worden namelijk al sinds de oprichting filosofische cursussen aangeboden. Niet alleen aan filosofen, maar aan iedereen die dat maar wil. "De drempel moest en moet nog steeds niet te hoog zijn. Op die manier komt ook de 'leek' in aanraking met filosofie."

"Daarmee was de ISVW zijn tijd zo'n zeventig jaar vooruit", vertelt Eskens. Want pas in de jaren tachtig werd de filosofie ook door de media echt serieus genomen. "Er werden filosofische magazines opgericht, radioprogramma's gestart en ook Trouw begon er meer aandacht aan te besteden. Mensen kwamen makkelijker en meer in aanraking met filosofie."

Ook op de televisie schuiven filosofen sindsdien vaker aan. Als voorbeeld noemt Jacobs oud-ISVW directeur en Denker des Vaderlands René Gude. De vorig jaar overleden Gude was tot 2013 voorzitter van de ISVW en was vaak te gast bij programma's als 'De Wereld Draait Door'. "Wij vragen ons voortdurend af hoe we de filosofie kunnen populariseren. Gude zorgde voor belangstelling door zijn gezicht te laten zien. Dat gaf de filosofie een boost."

Traditie

Toch valt er op dat gebied nog een hoop te leren van landen als Frankrijk en Duitsland. Daar schuiven filosofen volgens Jacobs vaak aan om duiding te geven aan het nieuws. "Dat zie je hier toch nooit? Dat er een filosoof bij 'Nieuwsuur' zit om te vertellen wat hij ergens van vindt. Dat zouden we graag zien, maar dat heeft ook met traditie te maken."

Een traditie die er in Nederland dus niet is. Filosofie is hier sinds 1876 geen verplicht vak meer op universiteiten. Tot die tijd moest iedereen die bijvoorbeeld theoloog, jurist of notaris wilde worden, eerst een propedeusejaar volgen in filosofie en taal. Deze moest er voor zorgen dat studenten niet alleen vakspecialisten werden, maar ook een brede kijk op de wereld kregen.

Dat filosofie een belangrijke rol inneemt in het onderwijs, zou Jacobs ook nu graag zien. "Het blijft hier toch vaak een liefhebberijtje, een keuzevak. Je ziet dat filosofen in de landen waar het altijd een schoolvak is gebleven, toonaangevender zijn in de media." Desondanks is er in de afgelopen honderd jaar wel een hoop veranderd, in positieve zin volgens hem. "Voordat de ISVW kwam, waren er amper filosofische studies, nu kun je het bijna overal studeren."

Dat die populariteit in een eeuw flink is toegenomen, merkt de ISVW zelf ook. "In de begindagen werd er misschien één cursus per maand gegeven, nu zijn dat er drie of vier per week", zegt Eskens. En dat niet alleen, ook het aantal cursisten neemt toe. "Sinds de toenemende belangstelling in de jaren tachtig is dat aantal verviervoudigd. Wat dat betreft doen we het goed."

En dat terwijl de school het in diezelfde jaren tachtig juist lastig had. In 1984 dreigde de regering namelijk om de subsidies drastisch te beperken. Uiteindelijk gebeurde dat nog niet, maar de ISVW was gewaarschuwd. Het moest zelfstandiger worden. Inmiddels redt de school zich ook zonder subsidie. "We zijn het enige cursusinstituut waar je ook kunt overnachten. Onder meer dankzij die inkomsten redden we ons prima. Dus je kunt wel zeggen dat de hotelinkomsten de filosofie dienen."

Jacobs legt dat uit door de statuten te citeren. "Daarin staat dat het ons doel is om het algemeen belang te dienen door middel van filosofiebeoefening." Winst maken is dus niet belangrijk. "Maar we geven ook cursussen voor kleinere groepen, cursussen die vaak niet winstgevend zijn. Met de horeca-inkomsten kunnen we ook dat soort opleidingen blijven aanbieden."

En dat is belangrijk, want volgens Jacobs is filosofie onmisbaar in de samenleving. "In elke samenleving wordt gefilosofeerd, sla de geschiedenisboeken er maar op na. De Grieken natuurlijk, maar ook de Amerikaanse grondwet en de democratie vinden hun oorsprong in de filosofie. Als er niet wordt nagedacht, verandert er niets."

Daarom zet de ISVW zich ook in om filosofie terug te brengen in het onderwijs. "Je leert op school lezen, schrijven en rekenen", somt Eskens op. "Maar misschien vergeten we het allerbelangrijkste wel: zelf leren nadenken." Hij pleit er daarom ook voor om van filosofie een verplicht vak op iedere middelbare school te maken. "Het vak wordt inmiddels al op 160 scholen gegeven, maar dat zou dus op elke school zo moeten zijn."

En daarin wil de ISVW ook graag een rol spelen. Niet alleen door te lobbyen voor meer filosofie in het onderwijs en leraren om te scholen. Dat doet de ISVW nu namelijk al. Het wil zelf ook meer jongeren naar Leusden trekken. "Scholieren zien we zelden op onze cursussen. Daar willen we graag verandering in brengen, bijvoorbeeld door ons cursusprogramma er op aan te passen", zegt Eskens.

Verbindend

Want als filosofie in een samenleving thuishoort, vindt Jacobs, hoort het ook een rol te krijgen in het onderwijs. "Het is handig om te weten waar filosofie vandaan komt en waar het toe kan leiden. Daarnaast krijgen leerlingen nu vakken als maatschappijleer en geschiedenis, maar kan filosofie juist een verbindende factor tussen die vakken zijn. Niet alleen op school, maar in de gehele maatschappij."

'Je leert op school lezen, schrijven en rekenen. Maar misschien vergeten we het allerbelangrijkste wel: zelf leren nadenken.'

Deel dit artikel