Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Evolutionair gezien is zelfdoding een raadsel

Home

Mark van Vugt

Mark van Vugt: "Biologen hebben nog nooit een chimpansee gezien die vrijwillig uit de hoogste boom sprong om er een eind aan te maken." © Trouw
Hoofdzaak

Het dorpje Bridgend in Wales haalde in 2007 even het wereldnieuws. Dat jaar pleegden maar liefst 23, vooral jonge mensen, uit Bridgend zelfmoord. 

Er gingen geruchten dat de jongeren uit het dorp een pact hadden gesloten om collectief suïcide te plegen; ook was er een theorie dat de jonge geesten ziek waren gemaakt door de radiogolven van lokale zendmasten.

Lees verder na de advertentie

Hoewel de precieze oorzaak nog steeds ongewis is, nemen de meeste experts aan dat er sprake was van kopieergedrag. Een moeder zei: “Vóór deze gebeurtenis zouden mijn zonen, als zij zich ongelukkig voelden, nooit hebben gezegd: ik maak er een eind aan. Erna wel.”

Zelfdoding is een evolutionair raadsel. In de dierenwereld is het fenomeen vrijwel onbekend

Beïnvloeding kan een rol spelen bij zelfdoding. Zo ging het aantal fors omhoog na de zelfdodingen van Marilyn Monroe en Kurt Cobain. In het licht van deze copycat suicides is het interessant om het effect te zien van de populaire Netflix-serie ‘13 Reasons Why’ waarin een meisje, na jarenlang gepest te zijn geweest op school, een einde aan haar leven maakt.

Zelfdoding is een evolutionair raadsel. In de dierenwereld is het fenomeen vrijwel onbekend. Biologen hebben nog nooit een chimpansee gezien die vrijwillig uit de hoogste boom sprong om er een eind aan te maken. Bij de sociale insecten zijn er wel voorbeelden bekend van zieke dieren die, om de rest niet te besmetten, het nest verlaten om ergens anders te sterven.

Een miljoen mensen

Bij de mens is zelfdoding geen incident. Het komt in alle culturen voor, van moderne, complexe samenlevingen tot primitieve stammen. Volgens wetenschappelijk tijdschrift The Lancet berooft elke 40 seconden ergens op de wereld iemand zich van zijn leven. Jaarlijks zijn dat bijna een miljoen mensen. In Nederland bijna tweeduizend mensen per jaar.

Psychologen nemen doorgaans aan dat een zelfmoordpoging het gevolg is van mentale problemen en richten hun behandeling daarop. De evolutionaire psychologie wijst op andere mogelijke oorzaken én oplossingen. Eén daarvan is dat zelfmoord een manier is om je familie te ontlasten van de plicht om je te onderhouden. 

De andere verklaring stelt dat een zelf­moord­po­ging bedoeld is om een krachtig signaal aan je omgeving af te geven dat je het niet meer trekt

Volgens deze theorie zou het vooral onder ouderen voorkomen en met name wanneer er schaarste is op het terrein van bijvoorbeeld ruimte of voedsel. De zelfmoordpoging heeft als doel dood te gaan. De andere verklaring stelt dat een zelfmoordpoging niet bedoeld is om dood te gaan, maar om een krachtig signaal aan je omgeving af te geven dat je het niet meer trekt. De poging zou helpen om je positie in de groep te heronderhandelen. Vergelijk het met een nest jonge vogeltjes, waarbij degene die het hardste schreeuwt te eten krijgt.

Mismatch

Onderzoek met vragenlijsten laat zien dat beide verklaringen hout snijden. Zo hebben mensen die zichzelf tot last voelen voor familie en vrienden meer gedachten aan zelfmoord en datzelfde geldt voor mensen in een gewelddadige relatie. Antropoloog Edward Hagen onderzocht zelfdoding in primitieve samenlevingen, zoals de Inuit in Canada. 

Hij vond vooral aanwijzingen voor de onderhandelingstheorie, bijvoorbeeld jonge meisjes die nadat ze tegen hun zin zijn uitgehuwelijkt een zelfmoordpoging doen, waarna hun ouders van gedachten veranderen. Ook in overeenstemming met deze theorie is dat het percentage pogingen bij jongeren vele, vele malen hoger ligt dan het aantal geslaagde zelfmoorden.

We moeten het jongeren makkelijker maken om hun situatie met hun ouders of vrienden te her­on­der­han­de­len

Maar: waarom overleven jaarlijks ruim vierhonderd jongeren in Nederland hun zelfmoordpoging dan niet? Dat kan het gevolg van mismatch zijn. Een poging die tot doel heeft aandacht te trekken kan fout gaan in een moderne omgeving met razendsnelle treinen en sterke pillen. Het internet kan ertoe leiden dat een zelfmoord wereldwijd gekopieerd wordt.

Als mismatch een rol speelt, moeten we denken aan een ander type oplossing dan psychotherapie. We moeten het jongeren makkelijker maken om hun situatie met hun ouders of vrienden te heronderhandelen, en veel moeilijker om hun daad uit te voeren. Als voorbeeld van dat laatste: hekken en schrikverlichting bij sporen blijken zelfdoding op die plekken tot 40 procent te verlagen. Of een serie als ‘13 reasons why’ of een wet op vrijwillige levensbeëindiging het probleem vermindert, zal moeten blijken. Gerust ben ik er niet op.

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit en verbonden aan de Universiteit van Oxford.

Deel dit artikel

Zelfdoding is een evolutionair raadsel. In de dierenwereld is het fenomeen vrijwel onbekend

De andere verklaring stelt dat een zelf­moord­po­ging bedoeld is om een krachtig signaal aan je omgeving af te geven dat je het niet meer trekt

We moeten het jongeren makkelijker maken om hun situatie met hun ouders of vrienden te her­on­der­han­de­len