Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Europa past nu bescheidenheid

Home

Leonie Breebaart

Phillip Blom. © Patrick Post

Meer dan een halve eeuw stond Europa garant voor welvaart en vrijheid, maar nu stapelen de problemen zich op. Waar staat Europa eigenlijk voor? De Duitse schrijver en historicus Philipp Blom zet uiteen wat volgens hem de beste overlevingsstrategie is.

Aan het begin van de Arabische lente was ik met mijn vrouw in Brussel. Daar leerden we allemaal leuke, welopgevoede, meertalige jongeren kennen, die voor Europa werkten. Op een gegeven moment hoorden we een van hen zeggen: 'Het probleem is dat we geen visie hebben op het Midden-Oosten'. Mijn vrouw sprong zowat uit haar vel: 'Zou je voor één keer je visie voor jezelf willen houden? Met de Europese 'visie' op het Midden-Oosten is alle ellende in de regio begonnen'."

Samen met een breed palet aan Europese denkers en schrijvers heeft de historicus Philipp Blom (1970), zich deze week in Amsterdam onder het motto 'Rethinking Europe' gebogen over het probleem Europa. Vandaag ligt het boek waarin zij hun ideeën ontvouwen in de boekhandel. Want behalve gehandeld, moet er ook gedacht worden. Bijvoorbeeld over de ideeën waarover Europa andere landen kapittelt, zoals de mensenrechten, maar die sinds de instroom van grote aantallen vluchtelingen door de eigen bevolking niet meer ondersteund worden - zie de deal met Turkije. En juist over de opkomst én ondergang van zulke Europese idealen heeft Philipp Blom veel geschreven (zie kader). "Het is ongelooflijk belangrijk om in te zien dat de idee van mensenrechten ook maar iets fictioneels is, net als religie, of rechten, of democratie. Ideeën kunnen ook weer verdwijnen. Met het ideaal van humaniteit kan het binnen tien of twintig jaar afgelopen zijn."

Lees verder na de advertentie

In uw essay 'Europa denken - geen toekomst?' suggereert u dat we wel leren van de geschiedenis, maar dat die lessen weer snel vergeten raken.
"Of we er iets van leren weet ik niet, we reageren alleen op traumatische gebeurtenissen. Het Europa zoals we dat kennen - een continent van welvaart en vrede - is het directe resultaat van de Tweede Wereldoorlog. Die catastrofe riep sterke reflexen op, zoals een afkeer van racisme en nationalisme. Uw generatie en mijn generatie weten nog waar nationalisme toe kan leiden, daarom zijn we er bang voor, maar zulke reflexen duren meestal niet langer dan twee of drie generaties, dan verslappen ze. Dat zie je nu gebeuren bij een jongere generatie Europeanen. Dat zijn geen overtuigde pacifisten meer, ze geloven zelfs niet meer dat iedereen kan profiteren van stijgende welvaart, een idee dat aan de basis stond van het naoorlogse Europa. En ze zijn ook niet meer bang voor ideologieën. Voor hen is 'de oorlog' net zo ver weg als de Dertigjarige Oorlog in de zestiende eeuw. Het trauma is geschiedenis geworden, en daarmee ook het ideaal van vrede en samenwerking."

Ziet u parallellen met de jaren dertig?
"Het interbellum was in veel opzichten een heel andere tijd dan de onze. Het Duitsland van nu is zo welvarend, dat valt niet te vergelijken met de Weimarrepubliek van toen. Daar werd nog honger geleden. Maar ik zie ook overeenkomsten. Europeanen vragen zich tegenwoordig opnieuw af of mensen echt allemaal hetzelfde zijn of dat ze toch bepaald worden door onze cultuur. Dat vroegen Duitsers in de jaren dertig ook, alleen wat wij nu cultuur noemen, noemden zij ras. Het idee dat je óf zo óf zo bent, is racistisch, al wordt het nu anders aangekleed. Jonge Europeanen worden ertoe aangetrokken, omdat ze de slachtoffers van het nazisme niet meer kennen, en de daders ook niet."

De jeugd kent de slachtoffers van het nazisme niet meer.

Dat is toch schokkend? De liberale waarden die wij als universeel beschouwden overtuigen kennelijk niet meer.
"We moeten erkennen dat er zelfs binnen Europa mensen zijn die iets missen in de progressieve waarden en idealen. Ze missen daarin bijvoorbeeld de aandacht voor mannelijkheid of voor trots, voor geloof of voor bezit. Dat kun je wel achterlijk noemen, maar we moeten niet vergeten dat onze eigen waarden sinds de oorlog zijn uitgehold tot een ideaal van economisch succes en een lang leven. Kijk, als jouw ideaal eruit bestaat zo prettig mogelijk oud te worden, dan is de liberale democratie de beste plek om te wonen, dan is Europa het paradijs. Dat is geen mening, dat kun je gewoon laten zien. Maar er zijn andere idealen mogelijk, we moeten onze eigen idealen niet overschatten. Er zijn ook mensen die het niet het allerbelangrijkste vinden dat ze tien jaar ouder worden dan vroeger."

Maar wacht eens even. Zo nihilistisch zijn Europeanen toch niet? Na de aanslagen in Parijs grepen jongeren massaal terug op Voltaire. Veel Europese denkers geloven dat de idealen van de Verlichting nog altijd de ziel vormen van Europa, we moeten ze alleen krachtiger uitdragen.
"Dé Verlichting heeft nooit bestaan, het was een weids landschap van posities en argumenten. Ook dat is vergeten. De negentiende-eeuwse bourgeoisie heeft dat hele denken vernauwd tot de ideeën van Kant en Voltaire, al waren dat lang niet zulke vrijdenkers als bijvoorbeeld Diderot. Volgens Voltaire moest je bijvoorbeeld een beetje oppassen het geloof te bestrijden, vooral bij het volk, want anders zou je bediende op het idee kunnen komen zijn meester te bestelen. Wel moesten redelijke mensen overal de domheid bestrijden, en dat redelijkste deel van de natie was natuurlijk de bourgeoisie. Die had het recht en zelfs de plicht de massa onder controle te houden. Voltaire bracht die mentaliteit zelf ook in de praktijk. Hij investeerde in suikerplantages en profiteerde daarmee van de slavernij. Hij schreef wel dat er aan elke zak suiker bloed hangt, maar tegen de winst die hij daarop maakte, had hij kennelijk geen bezwaar."

Onze eigen waarden zijn sinds de oorlog uitgehold tot een ideaal van economisch succes en een lang leven.

Maar dat maakt de idealen van ideeën van vrijheid en gelijkheid toch niet allemaal verdacht?
"Het probleem met de Verlichting zit dieper. Europeanen predikten universele mensenrechten in een tijd dat alleen gelovige soortgenoten daar volgens hen voor in aanmerking kwamen. Echt universeel werden die mensenrechten pas veel later, halverwege de twintigste eeuw. Maar de emancipatie van vrouwen en homoseksuelen is bereikt over de rug van anderen, slaven bijvoorbeeld, die op zulke rechten kennelijk geen aanspraak konden maken."

Dus Europeanen moesten andere volkeren uitbuiten om minderheden te bevrijden?
"Een maatschappij moet rijk zijn om rechten te kunnen garanderen. Een pamflet ophangen is helaas niet genoeg, je hebt instituties nodig om emancipatie te kunnen doorvoeren, rechtbanken en scholen, en die kosten geld. De lijfeigenen in Rusland, of de slaven in Amerika hadden er weinig aan dat ze waren bevrijd, zolang er geen scholen waren waar ze hun kinderen heen konden sturen. Het extra geld dat Europeanen nodig hadden om vrouwen of slaven verder te helpen, moest ergens vandaan komen en daarvoor werden anderen uitgebuit - niet alleen in de koloniën, maar ook binnen Europa zelf. Alleen is uitbuiting van mensen natuurlijk niet te verenigen met het idee van universele mensenrechten. Dat is de grote filosofische uitdaging."

En de christelijke waarden dan, zoals barmhartigheid? Sommige Europese denkers geloven dat we daarnaar terug moeten. Dat díe de ziel vormen van Europa.
"Het idee van christelijke waarden is flauwekul. De kerk heeft nooit bezwaar gemaakt tegen het vermoorden en verbranden van mensen. Pas toen ze concurrentie kreeg van de Verlichting, draaide ze bij, toen kreeg ze oog voor de humanistisch kant van de Bijbel. Voor die tijd gedroeg de kerk zich allesbehalve vreedzaam. Het was een keihard machtsinstrument - net als de islam vandaag. We moeten religies niet beoordelen op wat haar heilige geschriften zeggen, want daarmee kun je alle kanten op."

Misschien zijn die oude idealen besmet geraakt door de geschiedenis. Maar elke gemeenschap, ook de Europese, heeft toch een richting nodig, iets van een doel.
"Ik hoop echt dat het dit keer anders gaat, maar het is bijna een historische wetmatigheid dat er eerst ontzettend veel mensen moeten doodgaan, voordat er iets ten goede verandert. Het ideaal van geloofsvrijheid kwam pas op ná de bloedige godsdiensttwisten van de Dertigjarige Oorlog. Sociale zekerheid werd pas afgedwongen na de Eerste Wereldoorlog, want je kon al die weduwen en wezen van de mannen die elkaar in de loopgraven hadden afgeslacht niet in de steek laten. En pas na de Tweede Wereldoorlog kreeg het idee van mensenrechten enige politieke vertaling in de Verenigde Naties. Toch is de urgentie om te veranderen op dit moment bijna net zo groot. Anders dan vroeger kunnen tegenwoordig zelfs uitrekenen wat er gebeurt als we doorgaan met het uitbuiten van anderen en het verwoesten van onze natuurlijk hulpbronnen. De klimaatverandering dwingt ons om de strategie van groei en uitbuiting die Europa zo succesvol heeft gemaakt radicaal om te gooien en de vluchtelingencrisis confronteert Europa met de pretenties van haar humanistische idealen. Het enige dat ons nu zou kunnen helpen is bescheidenheid - kleiner worden kan tenslotte ook een strategie zijn om te overleven. Toch gebeurt er niets, politici denken alleen in kortetermijnoplossingen. Europeanen zitten nog veel te sterk vast aan het idee dat welvaart een doel op zich kan zijn. Maar wat doe je dan als het slechter gaat? Dan is er niets waarvoor we bereid zijn iets van onze welvaart op te geven."

Het idee van christelijke waarden is flauwekul.

Deel dit artikel

De jeugd kent de slachtoffers van het nazisme niet meer.

Onze eigen waarden zijn sinds de oorlog uitgehold tot een ideaal van economisch succes en een lang leven.

Het idee van christelijke waarden is flauwekul.