Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Er zijn wél slechte scholen

Home

HANNE OBBINK

Bijna niets was er bekend over de kwaliteit van scholen. Totdat Trouw vijftien jaar geleden openbaarheid van gegevens daarover afdwong. Maar nu stopt de krant met Schoolprestaties.

Jawel, de redactie van Trouw wist heel goed wat ze deed, toen ze in 1997 begon met het publiceren van prestatiegegevens van scholen. "Schoolprestaties zijn een gevoelig onderwerp", schreef ze zelf meteen al. "Is het fair een school uitsluitend daarop te beoordelen? Loop je niet een groot risico van eenzijdigheid? Bovendien, lokt zo'n nadruk op prestaties niet een heilloze concurrentie uit?" En toen moest de orkaan van reacties nog losbarsten.

Het is bijna op de kop af vijftien jaar geleden dat Trouw voor het eerst haar 'Schoolprestaties' liet verschijnen, een publicatie die vervolgens jaarlijks terugkeerde. Maar nu is het genoeg geweest: een nieuwe aflevering van Schoolprestaties komt er niet - een beslissing die de hoofdredactie elders op deze pagina's toelicht.

Achteraf is het nauwelijks nog voor te stellen hoe weinig er bekend was over de prestaties van scholen in het voortgezet onderwijs voordat Trouw daarover begon te publiceren. Weliswaar waren onder meer slaag-, zittenblijf- en uitvalcijfers openbaar, want scholen moesten die opnemen in hun jaarverslag. Maar alleen de onderwijsinspectie verzamelde de cijfers van alle scholen samen, zodat ze prestaties kon vergelijken. En ze weigerde die cijfers openbaar te maken.

Marjan Agerbeek, destijds redacteur onderwijs bij Trouw en de drijvende kracht achter het Schoolprestaties-project, nam daar geen genoegen mee en deed een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB). "Dat is tenslotte de taak van de journalistiek: zorgen dat informatie beschikbaar wordt, die in dit geval nota bene op kosten van de belastingbetaler verzameld is", blikt zij terug.

Die WOB-procedure duurde een klein jaar. Maar op 25 oktober 1997 kon de eerste aflevering van Schoolprestaties uiteindelijk verschijnen, met per school de percentages geslaagden, de gemiddelde examencijfers, de aantallen zittenblijvers en uitvallers én een samenvattend rapportcijfer.

En toen stak er dus een storm op in onderwijzend Nederland. De harde cijfers vielen veel scholen rauw op het dak, uiteraard vooral als die niet goed uitvielen. Meteen was er ook kritiek op de methode van Trouw om prestaties te meten. Kwaliteit is meer dan een rijtje cijfers, mopperde menig schooldirecteur. Kwaliteit heeft toch ook te maken met een goede sfeer op school of fijne excursies of een aangenaam gebouw en al die andere zaken die niet in de cijfers tot uitdrukking komen?

Die kritiek is blijven klinken, al die vijftien jaar. Trouw heeft er ook nooit een geheim van gemaakt dat de methode beperkingen kent. Natúúrlijk is de sfeer op school belangrijk en natúúrlijk is niet alles wat met kwaliteit te maken heeft in een cijfertje te vangen. Wie een school kiest voor z'n kind doet er dus verstandig aan om niet alleen maar te kijken naar de scores in Schoolprestaties. Maar die scores volledig negeren, is evenmin verstandig.

"Het enige waarover ik achteraf nog wel eens getwijfeld heb", zegt Agerbeek nu, "is of het verstandig is geweest om de gegevens over elke school samen te vatten in één rapportcijfer. Aanvankelijk was het de bedoeling dat we lezers zelf zouden laten oordelen op basis van de gegevens die we brachten. De berekening van dat rapportcijfer was ingewikkeld. Daardoor konden lezers niet nagaan of het cijfer echt verdiend was. En zoals dat ook in de klas gaat: je moet een leerling uitleggen waarom hij een onvoldoende krijgt, anders wordt hij boos."

Toch deden scholen hun voordeel met de cijfers. Scholen die slecht scoorden, gingen aan het werk om hun prestaties te verbeteren, en dat leverde hen in de jaren daarop niet zelden betere scores op. Uit de allereerste aflevering van Schoolprestaties bleek bijvoorbeeld dat montessorischolen het niet best deden - en de woede in montessorikring over dat oordeel was enorm. Toch trokken deze scholen zich de slechte prestatiecijfers aan, en een paar jaar later al kon Trouw melden: 'Montessorischolen presteren beter'.

Ook voor ouders blijkt de publicatie van Schoolprestaties een functie gehad te hebben: zij houden rekening met de scores bij de keuze van een school voor hun kind. Vooral goed scorende vwo-afdelingen kunnen het jaar daarop rekenen op extra inschrijvingen, bleek uit onderzoek van het Centraal Planbureau.

Maar het meest in het oog springende resultaat van Schoolprestaties ligt op het gebied van openbaarheid. Nadat Trouw die openheid had afgedwongen, volgden ook de officiële instanties. Het ministerie van onderwijs heeft zelfs even geprobeerd Trouw de loef af te steken door al vóór de eerste aflevering van Schoolprestaties zelf de gegevens openbaar te maken, via de onderwijsinspectie. Dat lukte niet, maar de zogeheten kwaliteitskaarten van de inspectie kwamen er later toch - zij het dat ze voor gewone burgers nogal ingewikkeld waren.

Vijf jaar geleden volgden ook de schoolbesturen zelf. Hun vereniging, de VO-raad, startte toen het project 'Vensters voor Verantwoording', waarin scholen systematisch informatie over zichzelf openbaar maken. Dat project heeft inmiddels twee websites opgeleverd, schoolkompas.nl en schoolvo.nl. Zonder Schoolprestaties zou dat waarschijnlijk niet gebeurd zijn. De VO-raad maakte er althans geen geheim van dat 'Vensters' mede bedoeld was om de lijsten van Trouw, met hun gehate rapportcijfers, overbodig te maken.

"Dankzij Trouw zijn ook de verschillen tussen scholen zichtbaar geworden", stelt Jaap Dronkers, hoogleraar onderwijssociologie aan de Universiteit Maastricht. Bij de start van Schoolprestaties hielp hij de samenvattende rapportcijfers te berekenen, en de afgelopen drie jaar voerde hij namens Trouw een aangescherpte rekenmethode uit. "De overheid beweerde altijd dat alle scholen even goed zijn, dat er geen slechte scholen zijn. Van die vage toestand zijn we af dankzij Trouw: er zijn wél slechte scholen."

Dronkers vreest de gevolgen als kritische burgers en kranten de overheid niet langer dwingen tot openheid. "Betrokken ouders kunnen tegenwoordig op internet veel gegevens over scholen vinden - in die zin heb ik enig begrip voor de beslissing om met Schoolprestaties te stoppen. Maar blijft dat zo? De inspectie heeft toch de neiging heldere cijfers te laten verdwijnen in ingewikkelde protocollen."

Ouders helpen met het kiezen van een school voor hun kind. Dat was een belangrijke doelstelling voor Trouw toen ze begon met Schoolprestaties. Vijftien jaar geleden hadden ouders nauwelijks harde gegevens op grond waarvan zij die keus konden maken. Maar tegenwoordig kunnen ouders veel beter terecht op andere plekken als ze informatie zoeken die hen helpt bij de schoolkeuze.

De meeste gegevens biedt Schoolkompas, een initiatief van de VO-raad (de vereniging van schoolbesturen). Bezoekers van www.schoolkompas.nl kunnen met een paar simpele muisklikken scholen vergelijken op een groot aantal onderdelen: niet alleen op examencijfers en studiesnelheid (zoals ook via Schoolprestaties kan), maar ook op onder meer tevredenheidscijfers van ouders en leerlingen, klassengrootte en het veiligheidsgevoel van leerlingen, steeds afgezet tegen landelijk gemiddeldes.

Beperkingen kent de site nog wel. Bij een aantal scholen ontbreken sommige gegevens. En belangrijker nog: niet alle scholen doen mee aan Schoolkompas. Dat wordt eind dit jaar officieel gelanceerd, en de initiatiefnemers hopen dat tegen die tijd 60 procent van de scholen eraan meedoet.

Maar wie de school van zijn keuze niet vindt op Schoolkompas, kan ook terecht op www.schoolvo.nl. Daaraan doet 97 procent van de scholen mee, en daar zijn dezelfde gegevens te vinden als op Schoolkompas. Maar deze site is niet zo publieksvriendelijk: wie scholen wil vergelijken, moet veel heen en weer klikken.

Ten slotte is er de site van de onderwijsinspectie. Daar zijn over elke school rapportages te vinden, evenals de examencijfers per vak. Maar wie zo diep wil graven, moet daar wel wat tijd voor uittrekken, want erg toegankelijk is deze site niet.

Doelen bereikt, project gestopt
We hebben er lang over gesproken, met de onderwijsredactie en met onderwijssocioloog Jaap Dronkers, want een project van vijftien jaar beëindig je niet zonder goede reden. En hoe lastig het besluit ook was, er zijn goede redenen om te stoppen met Schoolprestaties.

Eerste doel van Schoolprestaties was openbaarheid. De onderwijsinspectie deed in opdracht van het ministerie metingen aan de kwaliteit van scholen in het voortgezet onderwijs, maar maakte de resultaten daarvan niet openbaar. Met een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) hebben we die kunnen publiceren. En vervolgens deed ook de inspectie dat. Daarmee was het eerste doel bereikt, zij het dat de inspectie niet in een cijfer een oordeel velde over de kwaliteit van een school. Wij deden dat wel, en we maakten de vergelijking met voorgaande jaren om te zien of de kwaliteit van een school verbeterde.

Dat is ons niet altijd in dank afgenomen, zeker niet door bestuurders van scholen die er in Schoolprestaties niet best afkwamen. Er waren aanmerkingen dat scholen werden afgerekend, niet op wat ze fout deden maar op wat ze bewust anders deden. Scholen, bijvoorbeeld, die het niveau dat leerlingen konden halen belangrijker vonden dan zo snel mogelijk door naar het eindexamen. Dat leverde in Schoolprestaties niet altijd een plus op.

In iedere weging zitten onrechtvaardigheden. Maar wat voor ons en voor het onderwijsveld belangrijk was, was de discussie die er kwam over de kwaliteit van de school, en over het verbeteren daarvan. Dat was het tweede doel. De discussie die sinds het begin van Schoolprestaties op gang is gekomen, zal niet meer stoppen. Tweede doel bereikt.

De inspectiecijfers die we boven water kregen, leverden nieuws op. Nieuws over verschillen tussen grote en kleine scholen, over de kwaliteit van eigenzinnige takken in het voortgezet onderwijs, over het niveau van de schoolexamens en wat al niet. De onderwijsredactie dook ieder jaar in de cijfers en kwam ieder jaar tevoorschijn met een verhaal voor de voorpagina.

Maar na al die jaren hebben we wel zo'n beetje het nieuws eruit gehaald dat erin zit. Daar denkt een onderwijssocioloog als Dronkers anders over, maar de journalistieke afweging tussen investering in tijd, geld en papier, en de nieuwsopbrengst is in de loop der tijd verschoven.

We bleven echter Schoolprestaties publiceren, als een dienst voor ouders en kinderen die voor de keuze van een middelbare school stonden. Natuurlijk geven die kale cijfers niet de doorslag, maar Schoolprestaties werd wel op grote schaal gebruikt om te zien welke scholen in de buurt goed bezig waren en welke niet. Daarvoor zijn inmiddels andere gereedschappen, zoals elders op deze pagina's wordt vermeld. Die gereedschappen zijn er mede door Schoolprestaties gekomen, en ze zijn bieden nu meer informatie dan onze cijferlijst. Ouders en leerlingen die zoekende zijn, kunnen we daarnaar verwijzen.

Daarmee is ook een derde doel bereikt, en kunnen we met een gerust hart een punt zetten achter een geweldig project. De inspanningen van onderwijsredactie en van Jaap Dronkers en zijn medewerkers hebben bijzondere journalistiek gebracht, bewustere keuzes van ouders en een betere onderwijskwaliteit. Iedereen die daaraan heeft bijgedragen verdient dank en een compliment.Hoofdredactie

'Vlucht naar voren, onder druk van Trouw'
Annette Roeters, inspecteur-generaal van het onderwijs: "Trouw heeft ons gedwongen tot transparantie. De inspectie dacht destijds dat het slecht was voor onze relatie met scholen als we naar buiten kwamen met allerlei prestatiegegevens. Maar onder druk van Trouw hebben we een vlucht naar voren ondernomen: nu publiceren we die gegevens zelf, en daar zien we het belang ook van. Neem bijvoorbeeld de lijst van zeer zwakke scholen. De publicatie daarvan op onze website is voor ons een instrument geworden om die scholen aan te zetten tot verbetering. Transparantie rekenen we tot onze kernwaarden, samen met onafhankelijkheid en deskundigheid. Het is inmiddels ondenkbaar dat we zonder die transparantie ons werk doen."

Sjoerd Slagter, voorzitter van de VO-raad (de vereniging van schoolbesturen in het voortgezet onderwijs): "Het is van enorm belang dat scholen zich verantwoorden voor wat ze presteren. Deze tijd vraagt daarom. Trouw heeft het signaal gegeven van die noodzaak, en de scholen hebben dat opgepikt. In het project 'Vensters voor Verantwoording' leveren scholen zelf de gegevens. Niet alleen over de leeropbrengsten, zoals Trouw deed en wat wij nogal eenzijdig vonden. Wij brengen ook gegevens over zaken als de tevredenheid van ouders en leerlingen, de veiligheid, de klassengrootte. Een zelfbewuste sector als het voortgezet onderwijs moet dat zelf doen en niet overlaten aan anderen. Begrijpelijk dus dat Trouw nu stopt; anders zouden we dubbel werk doen."

Werner van Katwijk van ouderorganisatie Ouders & Coo: "De schoolbesturen hadden al in 1990 beloofd kwaliteitsgegevens openbaar te maken. Maar vervolgens gebeurde er niets. Totdat Trouw met Schoolprestaties kwam. Dat heeft een soort schokgolf teweeggebracht. Ouderorganisaties hadden voortaan iets in handen op grond waarvan ze konden zeggen: sommige scholen zijn zeer zwak, daar moet iets aan gebeuren. Dat heeft grote waarde gehad voor de discussie over kwaliteit. De schoolbesturen zijn nu zelf bezig met het publiceren van gegevens en de ouderorganisaties overwegen ook een soort portal te maken waar ouders hun mening over scholen kunnen geven. Maar het stoppen van Schoolprestaties komt misschien net iets te vroeg."

Dave Drossaert, rector van Unic in Utrecht, een van de vernieuwende scholen die vorig jaar matig scoorden in Trouw: "Schoolprestaties een pain in the ass? Nee, dat niet. We kijken er wel naar, en als we er niet goed uitkomen, trekken we ons dat aan. Dan zetten we een tandje bij, en zeker op onze havo-afdeling heeft dat geleid tot een sterke verbetering. Maar de indicatoren van de onderwijsinspectie, die ook in Trouw een rol spelen, brengen vooral de kenniskant in beeld. Wij zijn een school die nadrukkelijk meer wil dan dat, we willen leerlingen op vele terreinen uitdagen. Onderwijs gaat dus over meer dan de cijfers van de inspectie en Schoolprestaties."

Deel dit artikel