Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

En ze lezen nog lang en gelukkig

Home

Coen Simon

© Censuur
Essay

Welke toekomst is het papieren boek in digitale tijden beschoren? Filosoof Coen Simon ziet hoe zijn kinderen zich de wereld in lezen - en dat moet vooral zo blijven.

Op een ochtend, nog voor haar eerste verjaardag, zat onze dochter in het midden van de kamer met haar favoriete Nijntje voor zich; een boek met flapjes, dat later door haar broertjes zorgvuldig uit elkaar werd getrokken tijdens hún inlijving van het lezen. Ineens wees ze zichtbaar opgewonden naar de klok op de schouw, terwijl ze met haar andere hand in het boek wees op de klok boven het bed van Nijntje. Overdonderd door de correspondentie tussen het boek en de werkelijkheid bleef ze zo een tijdje roerloos zitten. Alsof ze bang leek om als zwakste schakel deze magische verbinding te verbreken. En het ís natuurlijk ook nogal wat als je ontdekt dat Nijntje geen fictie, maar non-fictie is. Of dan tenminste literaire non-fictie.

Volgens de Amerikaanse professor Maryanne Wolf, die ontwikkelingspsychologisch onderzoek doet naar geletterdheid, is het schrift een laatkomer in onze evolutie, vanaf 3500 jaar voor Christus. Hierdoor zou de mens zich deze techniek nooit helemaal eigen hebben kunnen maken. Zo verklaart zij dat voor het lezen niet één gebied van het brein wordt geactiveerd, maar een heel circuit van gebieden, verantwoordelijk voor spreken, zien en bewegen. Een boek benaderen we neurologisch gesproken als een landschap, zo'n benadering waren we evolutionair nu eenmaal al gewend.

Boom
Het boek mag dan in zo'n laat stadium de ontwikkeling van de mensheid zijn binnengekomen, kijken we naar de ontwikkeling van een enkel mens dan zien we dat het boek hem al voor zijn eerste stapjes grote sprongen laat maken in zijn ontwikkeling.

Het heeft me bij onze kinderen tenminste altijd verbaasd hoe groot de invloed van het boek van jongs af aan eigenlijk al is. Een kind herkent ver voordat het echte koeien, bomen, papegaaien, bossen, stranden, bergen en olifanten heeft gezien, al deze zaken uit de boekjes. Zo herkende onze oudste zoon tijdens een herfstwandeling vanuit de kinderwagen voor het eerst een boom. We stonden precies op de juiste afstand en in het juiste licht van de beuk die al zijn okergekleurde bladeren nog had, om gemakkelijk zijn profiel te kunnen ontwaren.

Ik zag de verbazing van mijn zoon en bevestigde zijn vermoedens: "Jaha, daar staat een boom hè!" Enthousiast begon hij met zijn benen en armen te wiebelen. Hier ging cultuur aan natuur vooraf. Eerst was daar het boek en dan pas kwam het landschap. Zonder de abstracte afbeeldingen van bomen uit de boeken van Dick Bruna had deze beuk een andere cognitieve ervaring opgeleverd.

Cultuur is natuur
Meteen dacht ik aan filosoof Helmuth Plessner, die de mens omschrijft als het wezen dat 'van nature kunstmatig' is. We krijgen de werkelijkheid nooit in een zuivere vorm in de schoot geworpen, maar we staan er via een of andere techniek mee in verbinding - in dit geval het schrift. Alle werkelijkheid is op zo'n manier bemiddeld. Cultuur is onze natuur.

Lees verder na de advertentie
Een boek benaderen we neurologisch gesproken als een landschap, zo'n benadering waren we evolutionair nu eenmaal al gewend

© Censuur

En zoals onze dochter op de vloer van het vakantiehuisje met haar armen gespreid de correspondentie vormde tussen de idee klok en de werkelijke klok, zo zag haar broertje die middag steeds meer bomen in het echt verschijnen, tot hij ten slotte zelfs het bos door de bomen zag.

Zo komt kennis tot stand. We leren de wereld pas kennen nadat we er een voorstelling of gedachte op hebben geprojecteerd. De voorstelling (steelpannetje) helpt ons te zoeken naar een vorm, en zodra de vorm gevonden is (grote beer) passen we de eerdere voorstelling aan (het is geen echt steelpannetje, maar de denkbeeldige lijn tussen zeven sterren).

De werkelijkheid bestaat niet zonder idee ervan en geen idee bestaat zonder werkelijkheid. Plessners mensbeeld heeft verstrekkende gevolgen: als de mens van nature kunstmatig is, dan verandert iedere nieuwe techniek de aard van de mens. Van het schrift tot de telegrafie, van de boekdrukkunst tot de pc en van tv tot twitter.

Omvattende idee
Na de ontdekking van echte klokken en bomen nam de kennisontwikkeling van onze kinderen een grote vlucht. Ze koppelden met steeds groter gemak steeds meer woorden aan dingen en zo ontdekten ze de wereld, door haar te construeren in de nieuwe wereld van de taal.

Zo leest ieder mens zich de wereld in. Afzonderlijke gebeurtenissen en scènes begrijpen we doordat we een idee van het geheel hebben. Deze gebeurtenissen veranderen op hun beurt dat omvattende idee, waarmee we vervolgens de toekomstige gebeurtenissen begrijpen, en zo verder. We verlaten deze 'hermeneutische cirkel' (Gadamer) nooit. Maar doordat het proces zich vooral in ons hoofd afspeelt, zien we er dagelijks niet veel voorbeelden van. Behalve bij kinderen die beginnen met praten.

Bij ons thuis zitten we daar op dit moment weer middenin; onze jongste zoon is een nakomertje van net twee. Hij begint zelf zijn woorden te kiezen en wordt kieskeuriger over wat er op zijn bord ligt. Taal gaat er met de paplepel in, maar de meeste groente spuugt hij gewoon weer uit.

Na de ontdekking van echte klokken en bomen nam de ken­nis­ont­wik­ke­ling van onze kinderen een grote vlucht

Ook in deze voor veel ouders stressvolle situaties biedt het boek vaak troostende bemiddeling. Zo hebben wij al veel gehad aan een boekje van Sesamstraat waarbij Koekiemonster zich in een supermarkt te goed doet aan bakken vol peultjes. Een scène die de groene dingen op het bord van mijn zoon in een nieuw perspectief stelde. De soepscènes in 'Kikker' (van Max Velthuijs) hebben hem op andere gedachten gebracht over onze courgettesoep.

Nieuw perspectief
Hier draait het niet om lees- maar om verteltechniek. En die zien we terug in alle verhalende vormen: die voor het slapen gaan, in het theater, op tv of in verfilmingen van Nijntje, Kikker, Abeltje of Mees Kees. Ook deze dragen bij aan een nieuw perspectief op het leven als geheel en daarmee op toekomstige gebeurtenissen.

Er wordt veel gespeculeerd over het lot van het ouderwetse boek in tijden van e-book en Facebook. En zoals altijd ziet de pessimist het eind van een tijdperk aan voor het einde der tijden, en ziet de optimist alleen maar dezelfde wereld in een nieuw jasje.

Van de optimist hebben we dit keer het meeste te vrezen. Die probeert met de term 'informatiedrager' de discussie over de toekomst van het lezen te beslechten. Juist deze positief bedoelde term verdringt het specifieke belang van het boek naar de achtergrond. "Het gaat toch om de boodschap, en niet om of je die overbrengt via een papieren boek of via YouTube?"

Mijn ouders hebben me de liefde voor toneel bijgebracht, gewoon door vaak met ons naar de schouwburg te gaan. Daardoor kreeg ik een voorliefde voor alles wat erbij hoort, bij het medium theater.

Bemiddelen
Media ervaren we nooit alleen als neutrale informatiedragers. De mens heeft bij iedere boodschap vooral oog voor de boodschapper. En de bioscoopfilm met zijn technische hoogstandjes, hoezeer ik daar ook aan verslingerd ben, heeft mijn liefde voor het toneel nooit in de weg gezeten. Dat zo'n ouderwets en beperkt medium overeind blijft, zegt iets over de betekenis van het míddel in het leven van een mens.

Want wat is het doel van een middel? Strikt genomen dat het zichzelf overbodig maakt. Elk middel bemiddelt tussen ons verlangen en het object van ons verlangen. Neem de fiets. Ik wil van A naar B. De fiets vervult dit verlangen sneller dan wanneer ik zou moeten lopen - en de motorfiets overtroeft in dit opzicht de fiets.

Media ervaren we nooit alleen als neutrale in­for­ma­tie­dra­gers. De mens heeft bij iedere boodschap vooral oog voor de boodschapper

© Censuur

Het vertellen van een verhaal door middel van het boek is te vergelijken met de fiets, de film is de motorfiets. Wat willen we liever? We willen het allebei. We houden van fietsen, we houden van toneel. We houden van motoren, we houden van film. Onze culturele waarden steunen niet op de vervulling van onze verlangens, maar op de wijze waarop ze dat doen.

Wie veel leest, gaat niet alleen van kaft, papier en letters houden, maar ook van de toon, het metrum, de verhaallijn en de plotwerking die eigen zijn aan het verhalende boek. Willen we het boek behouden, dan moeten we laten zien wat het boek met ons doet. Hoe vervult het boek onze verlangens, anders dan bijvoorbeeld een goede tv-serie dat kan?

Vrije indirecte rede
Daniël Rovers verzette zich in het literaire tijdschrift De Gids tegen de populaire mening dat de tv-series zoals 'Mad Men' en 'The Wire' de romans van deze tijd zijn. Een mening die niet alleen televisiemakersverkondigen, maar ook gerespecteerde literaire auteurs als Manon Uphoff en Salman Rushdie.

Een van de belangrijkste technische mogelijkheden van de roman, schrijft Rovers, is "de uitvinding van de vrije indirecte rede. Hoe werkt dat in de praktijk? De vrije indirecte rede is een tussenvorm van een beschrijving in de 'objectieve' derde persoon enkelvoud en de 'subjectieve' eerste persoon enkelvoud van de monoloog waarmee in het theater en op tv personages hun gevoelens uitspreken."

Rovers noemt "de irritante dagboekstem van Carrie Bradshaw in 'Sex and the City' of de niet minder irritante cynische terzijdes van Frank Underwood in 'House of Cards'. Een roman daarentegen biedt volgens Rovers de mogelijkheid om veel subtieler en genuanceerder gedachten bloot te leggen.

Bij het gebruik van de vrije indirecte rede staat er dan bijvoorbeeld niet, om even een heel simpel voorbeeld te geven: 'Carrie keek in de spiegel en dacht: zal ik Mr. Big vandaag ontmoeten?' Maar: 'Carrie keek in de spiegel. Zou ze Mr. Big vandaag ontmoeten?' Het lijkt een detail, maar het maakt een wereld van verschil. Belangrijk is dat bij de vrije indirecte rede het onderscheid tussen personage en verteller vervaagt en je als lezer daardoor haast ongemerkt, zonder de waarschuwing van dubbele punt en aanhalingstekens, in het bewustzijn van een personage kruipt." Onder andere deze techniek maakt de kunst van de roman uit. Anders dan de film, die altijd alleen het personage kan laten zien en niet het personage zoals dat in het hoofd van de lezer kruipt.

Medeschrijvers
Ronald Giphart zei onlangs in een radiocolumn dat als hij schrijft over 'een oud vervallen station', iedereen een oud vervallen station in zijn hoofd heeft, maar niemand hetzelfde oude vervallen station. "Dat is het fascinerende van lezen: het is deels een solipsistische bezigheid, want we creëren een wereld in ons hoofd. Lezers zijn de medeschrijvers van de boeken die ze lezen."

Wie veel leest, gaat niet alleen van kaft, papier en letters houden, maar ook van de toon, het metrum, de verhaallijn en de plotwerking

En dit meeschrijven heeft een ander effect op het leven zelf dan het eenvoudigweg zien van beelden.

Onze dochter, inmiddels bijna negen en het niveau van Nijntje allang ontgroeid, kan zoals veel kinderen van haar leeftijd behoorlijk tobben over de gedachte aan de dood. Laatst kwam ze zelf met een oplossing. Tijdens het douchen vertelde ze dat ze niet in God geloofde en ook niet echt in de hemel, maar dat ze voor haar eigen gemoedsrust toch maar aannam dat ze na haar dood in een hemel zou komen, waar ze geen lichaam meer had maar wel een eeuwige geest. Deze gedachte, zei ze, maakt het makkelijker om aan de dood te denken.

Omdat ze schrijven leuk vindt, stelde ik voor dat ze die gedachte eens in een verhaal zou stoppen. Het lijkt dan nog echter, zei ik tegen haar. Ze vond het een goed idee, want "door een verhaal lijkt het alsof iets al eens is gebeurd. In een verhaal lijkt het alsof je zelf iets meemaakt maar dan in de verleden tijd. En ik weet niet hoe het komt", voegde ze eraan toe, "maar dan lijkt het echter."

Zie daar de uitwerking van het 'Er was eens', de toverformule waar alle sprookjes mee beginnen die we haar hebben verteld. Het technische middel van de 'verleden tijd', maakt dat wat je leest voor altijd blijft omdat het ooit is gebeurd.

Meer tekst
Door de digitale revolutie legt moppenvertellen het wellicht af tegen filmpjes delen, en wint de tv-serie het van de literatuur, maar tekst is er des te meer op de sociale media. Helaas maakt het onderwijs daar veel te weinig gebruik van. Docenten denken dat hun leerlingen veel beter thuis zijn in het moderne jargon van de sociale media, met hun YOLO, WTF en emoticons. Maar waarom gebruiken we deze toename van het schrift niet om de toekomstige generatie te oefenen in een kundig gebruik van de taal?

Het boek heeft toekomst, maar laten we dan wel gewoon analoog blijven (voor-)lezen. En aandacht schenken aan het schrijven. Met de vrije indirecte rede en met de kracht van de verleden tijd als vertelmiddelen hebben de beeldmedia dan het nakijken.

En ze lazen nog lang en gelukkig.

Dit is de (bewerkte) lezing die Coen Simon hield op het congres 'Lezen Centraal' van Stichting Lezen.

Coen Simon (Eerbeek, 1972) is filosoof. Zijn laatste boek is 'Filosoferen is mak- kelijker als je denkt'. In 2011 won hij de Socrates Wisselbeker voor het beste wijsgerige boek.

In een verhaal lijkt het alsof je zelf iets meemaakt maar dan in de verleden tijd. En ik weet niet hoe het komt, maar dan lijkt het echter

Deel dit artikel

Een boek benaderen we neurologisch gesproken als een landschap, zo'n benadering waren we evolutionair nu eenmaal al gewend

Na de ontdekking van echte klokken en bomen nam de ken­nis­ont­wik­ke­ling van onze kinderen een grote vlucht

Media ervaren we nooit alleen als neutrale in­for­ma­tie­dra­gers. De mens heeft bij iedere boodschap vooral oog voor de boodschapper

Wie veel leest, gaat niet alleen van kaft, papier en letters houden, maar ook van de toon, het metrum, de verhaallijn en de plotwerking

In een verhaal lijkt het alsof je zelf iets meemaakt maar dan in de verleden tijd. En ik weet niet hoe het komt, maar dan lijkt het echter