En, hebben we ons lesje geleerd van de crisis?

home

Marco Visser en Esther Bijlo

Kantoren aan het Gustav Mahlerplein op de Zuidas, het zakencentrum van Amsterdam. © anp
Interview

De financiële sector bleek tot op het bot verrot, de huizenmarkt een zeepbel. Al snel na het uitbreken van de crisis kwamen de analyses van wat er allemaal voorafging aan de val van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers, in 2008 het startsein voor jarenlange malaise.

Het moest beter, klonk het uit vele monden. Dat werd breed getrokken: niet alleen de bankensector en de woningmarkt gingen op de schop, nee, de hele samenleving moest leren van de crisis. Door bijvoorbeeld eens wat minder de nadruk te leggen op consumeren, en eindelijk te stoppen met het bouwen van kolencentrales om echt te gaan investeren in duurzame energie.

De economie bevindt zich inmiddels weer op het peil van 2008, meldde De Nederlandsche Bank begin deze week. Het Centraal Planbureau sloot zich een paar dagen later aan bij die zonnige stemming: het herstel van de Nederlandse economie zet door. Hebben we de kansen die de crisis ons bood, als stok achter de deur voor noodzakelijke veranderingen, voldoende benut? Of pakken we de draad van voor 2008 gewoon weer op? Drie prominente economen zijn wisselend enthousiast, maar over één ding zijn ze het roerend eens: ons welzijn hangt niet af van een procentje meer of minder groei.

De crisis, klonk het de afgelopen jaren, zou ons naast alle ellende ook kansen bieden om orde op zaken te stellen. Volgens nieuwe cijfers liggen de zeven magere jaren nu achter ons. Hebben we ons lesje geleerd?

Lees verder na de advertentie
© Hans Stegeman

'In Nederland worden andere dingen belangrijker dan economische groei'
Hans Stegeman, hoofd speciale projecten bij Rabobank, werkte eerder als onderzoeker bij het Centraal Planbureau.

Welke les heeft u getrokken uit de crisis?
"Dat alles wat ik voor 2009 deed aan voorspellingen veel te makkelijk was. En dat ik het niet meer zo goed durf en niet nodig vind om te zeggen dat de economie tot op de decimaal achter de komma vooruit gaat. Ik zeg niet dat je geen ramingen moet doen. Ze zijn nodig om beleid op te baseren, maar je moet ramingen niet als absolute waarheid nemen.

Ik vind de groeicijfers ook niet zo belangrijk meer. Het gaat nu weer wat beter, vooral door tijdelijke factoren. Dat wordt dan direct tot een structurele opleving verklaard.

Misschien is die groei ook wel steeds minder van belang als je ziet wie er van profiteert. Als groei alleen maar winsten van bedrijven betekent, en geen koopkracht en werkgelegenheid, moeten we dan blij zijn?

Wat ik ook heb geleerd is dat je eerdere crises uit bijvoorbeeld de jaren dertig niet kunt vergelijken met nu door alleen naar het bbp te kijken. Dat slaat nergens op. De welvaart is nu zoveel hoger."

Moeten we weer vol inzetten op economische groei of zijn er belangrijkere doelen?
"Ik denk dat laatste. In een rijk land als Nederland worden andere dingen belangrijker dan economische groei. Zoals een bredere opvatting van welvaart. Toch zie je vooral bij beleidsmakers dat economische groei voor hen een heilig doel is. Terwijl iedereen weet dat economische groei geen welvaart is.

Veel signalen die me op korte termijn hoopvol stemmen zie ik niet

Bij de meeste kabinetsformaties is er wel een passage over milieu, zorg en andere welvaartsbegrippen. Alleen verdwijnen die als het weer gaat over de harde cijfers over economische groei, koopkracht en werkgelegenheid. Terwijl het juist zou moeten gaan over bijvoorbeeld duurzaamheid, sociale cohesie, zorg en onderwijs. Dat is onze toekomst. Niet die ene tiende procentpunt economische groei."

Gaan we het voortaan beter doen, bent u daar optimistisch over?
"Lastige vraag. Veel gaat nogal altijd op dezelfde manier, zoals het maken van economische groeiramingen. Toch is er ook een onderstroom van mensen die anders willen. Denk aan de opmerking van Jesse Klaver over economisme, de neiging om alles te reduceren tot economische groeicijfers. Dat valt in goede aarde bij een grote groep mensen. Het zou me niet verbazen als er meer van dat soort geluiden komen. Ook economen denken daar over na. Hoe kom je tot een circulaire economie, wat is dat precies? Ik denk niet dat de veranderingen snel gaan. De komende jaren gaat het in de kranten gewoon nog over de ramingen van het CPB en DNB.

Veel signalen die me op korte termijn hoopvol stemmen zie ik niet. De oorzaken van de mondiale crisis zijn de private en overheidsschulden en de manier waarop Europa institutioneel in elkaar zit. De schulden zijn nog altijd hoog en ook het probleem Griekenland is nog niet opgelost. Als medicijn voeren we een onnoemelijk groot monetair experiment uit - de euro -, zonder exitstrategie."

'We zijn enorme kuddedieren, en ook nog eens hardleers'
Esther-Mirjam Sent, hoogleraar economie aan de Radboud Universiteit en Eerste Kamerlid PvdA

Welke les heeft u getrokken uit de crisis?
"Wat we hebben geleerd is dat sommige maatregelen alleen in een periode van crisis genomen kunnen worden. De financiële sector is hervormd, de hypotheekrenteaftrek aangepakt, de AOW-leeftijd verhoogd. De vraag is alleen of een periode van crisis wel het beste moment is voor zulke hervormingen. Het ging al slecht en dan geef je daar bovenop het vertrouwen nog eens een extra deuk met nieuwe onzekerheid.

Dat zie je terug in de huizenmarkt die er enorm lang over doet om te herstellen. Een van de redenen is de beperking van de hypotheekrenteaftrek terwijl net de huizenbubbel was gebarsten. Je ziet het nu opnieuw bij de discussie over de verdere beperkingen van de hoogte van de hypotheek. Dit is niet het moment om te praten over een hypotheek van maximaal 90 procent van de woningwaarde. Er is net wat rust.

Bij alle hervormingen kun je een tweede kanttekening plaatsen. Hebben we wel de juiste kansen gegrepen? We proberen de financiële sector te beteugelen met veel regelgeving en toezicht. Maar misschien hadden we beter sommige dingen kunnen verbieden en andere volledig toestaan."

Moeten we weer vol inzetten op economische groei of zijn er belangrijkere doelen?
"Economische groei is geen doel op zich. Het is een middel voor het stimuleren van het welbevinden. Ecologische en sociale stabiliteit zijn net zo belangrijk als economische groei.

Economische groei is geen doel op zich. Het is een middel voor het stimuleren van het welbevinden

© Esther-Mirjam Sent
Wij hebben last van ram­pen­bij­ziend­heid. Als een ramp net is gebeurd, schatten we de kans dat het nog eens gebeurt hoog in

Beide kunnen we verbeteren door niet alleen naar het bruto binnenlands product te kijken. We prijzen ons nu gelukkig als het bbp groeit. We zouden ons eigenlijk gelukkig moeten prijzen als we hoger scoren op de Human Development Index van de Verenigde Naties.

Als we welbevinden niet alleen zien als een groeiend bbp, kun je de economie in balans met milieu en sociale omgeving zien. Nu is economische groei makkelijk meetbaar en een breder welvaartsbegrip niet. Toch hebben we daar grote behoefte aan. Het verhaal is net zo belangrijk als de cijfers die we produceren.

Wat voor het welbevinden zeker belangrijk is, is de werkgelegenheid. Daar zit een grote uitdaging. Economische groei moet ook werkgelegenheid creëren. De werkgelegenheid blijft vooralsnog achter. Daarnaast zijn er zorgen over de toekomst. Zijn er nog voldoende banen als software en robots straks het werk overnemen?"

Gaan we het voortaan beter doen, bent u daar optimistisch over?
"Nee, ik ben daar niet optimistisch over. We zijn echt enorme kuddedieren en ook nog eens hardleers. Wij hebben last van rampenbijziendheid. Als een ramp net is gebeurd, schatten we de kans dat het nog eens gebeurt hoog in. Als er vliegtuig neerstort, gaan we met de auto. Maar een jaar later gaan we gewoon weer met het vliegtuig. Datzelfde mechanisme zie je terug bij de lessen die we kunnen trekken uit de crisis."

© Paul van Seters

'De stemming is omgeslagen, als het gaat om begrotingsdiscipline'
Paul van Seters, hoogleraar globalisering en duurzame ontwikkeling aan de Universiteit van Tilburg

Zijn er lessen getrokken uit de crisis?
"Ja, daar ben ik positief over. Waardoor is de crisis ontstaan? Doordat grenzen wegvielen, globalisering. Het begon met een vastgoedcrisis in de VS. Maar banken en financiële instellingen waren internationaal zo verknoopt geraakt dat er enorme risico's waren ontstaan. Dat was niet meer te behappen voor nationale toezichthouders.

In Europees verband is daar adequaat op gereageerd. Er zijn nieuwe instituten opgericht, zoals de bankenunie, om de financiële sector wel in de teugels te houden. En er zijn nieuwe afspraken over begrotingsdiscipline gemaakt. Die voorstellen ontmoetten eerst hoon. Dat gaat nooit gebeuren, hoorde je. Maar de stemming is omgeslagen.

Als je er op terugkijkt is het spectaculair. Angela Merkel verdient een standbeeld voor hoe ze Europa door de crisis heeft geleid. Over drie of vijf of tien jaar kunnen we pas echt beoordelen of dit meer bestaanszekerheid voor Europese burgers heeft opgeleverd en of die dat ook als zodanig erkennen. Als dat zo is, versterkt dat het democratisch draagvlak voor Europa. Dat moet dan uiteindelijk wel leiden tot meer democratie binnen Europa zelf, zoals een sterker Europees Parlement. Want daar valt nog wel een gat."

Moeten we vol inzetten op economische groei of zijn er belangrijkere doelen?
"We moeten goed nadenken over alternatieve manieren om de samenleving in te richten. Ook andere manieren ontwikkelen om groei te berekenen dan alleen het bruto binnenlands product.

Groene groei, daar zouden we dus meer op in moeten zetten

Tegelijkertijd ben ik een beetje ouderwets. Welvaart is in hoge mate afhankelijk van economische groei. Maar er moet wel meer oog komen voor de externe effecten, de schadelijke kanten van groei. Dan bedoelen we nu vooral de gevolgen van klimaatverandering."

Gaan we het voortaan beter doen, bent u daar optimistisch over?
"Groene groei, daar zouden we dus meer op in moeten zetten. Er is heel veel in ontwikkeling op duurzaam gebied. Dat zie ik bij bedrijven en burgers. Of die ontwikkeling samenhangt met de crisis is lastig te zeggen. Ik denk deels van wel. Het zou een psychologisch effect van de crisis kunnen zijn: we moeten het anders doen.

Het is ook de geest van de tijd. Als je kijkt wat Paul Polman doet bij Unilever, of Ikea dat enorm in de zonnepanelen gaat, dan weet ik niet of dat zoveel met de crisis te maken heeft. Maar neem de Duitse energiereus E.on. Die is zichzelf opnieuw aan het uitvinden. Het bedrijf stoot fossiele takken af en gaat zich op duurzame energie richten. Dat is een-op-een aan de crisis gerelateerd."

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Veel signalen die me op korte termijn hoopvol stemmen zie ik niet

Economische groei is geen doel op zich. Het is een middel voor het stimuleren van het welbevinden

Wij hebben last van ram­pen­bij­ziend­heid. Als een ramp net is gebeurd, schatten we de kans dat het nog eens gebeurt hoog in

Groene groei, daar zouden we dus meer op in moeten zetten