Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ellen Vogel: Ik ben ijdel genoeg om deze aandacht heerlijk te vinden.

Home

door Hanny Alkema

Zij is een verschijning, Ellen Vogel, de meest elegante actrice van het Nederlandse toneel. Als zij binnenkomt – zij loopt niet, zij schrijdt – in de Spiegelzaal van het Concertgebouw, waar afgelopen vrijdag het aan haar gewijde boek ’Ellen Vogel, een hommage’ werd gepresenteerd, trekt zij alle ogen naar zich toe. Niet vanwege de cameramensen en fotografen. Het is haar rijzige gestalte, haar mooi gevormde gezicht en het zwierig gekapte rode haar, ofwel de grandeur die zij uitstraalt.

Je kunt niet om haar heen. Zelf heeft Vogel zich er wel over verbaasd dat collega’s na een voorstelling ongezien de bus in wisten te sluipen, terwijl zij bij de artiestenuitgang eindeloos om handtekeningen werd gevraagd. Behalve bewonderaars heeft haar allure haar ook het etiket ’ongenaakbaar’ bezorgd. Waardoor ze niet altijd de kans kreeg om in andere dan klassieke vrouwenrollen de veelzijdigheid van haar talent te tonen.

Intussen was zij, wat niemand verwachtte, te verlegen om zelf aan te kloppen bij wat meer experimentele groepen. Heerlijk vond ze het daarom om in Edward Albee’s ’In Wankel Evenwicht’ (1967) de alcoholische zuster Claire te spelen. Wat ze schitterend deed, zonder een spoor van overdrijving. Prompt koos het Theaterjaarboek haar tot beste actrice van dat seizoen. Uitgeleefd heeft ze zich ook in de comedyserie ’Oude koeien’ (in 2003 op televisie) samen met Adèle Bloemendaal. Eindelijk eens niet chic en grijs in een tragische rol, maar in de rol van een lekker slecht mens.

De dag van de boekpresentatie was tevens haar 85ste verjaardag. En nog is zij niet weg te denken uit de theaterwereld.

De laatste jaren is zij vooral op film en televisie te zien geweest. Afgelopen jaar bijvoorbeeld in de tv-serie ’Boks’, een jaar eerder in Hans Teeuwens tv-film ’Masterclass’, en in 2002 als oudere Lotte in ’De tweeling’, de film naar het gelijknamige boek van Tessa de Loo, die zelfs een Oscar-nominatie kreeg.

De tot nu laatste keer dat ze op de planken stond was in 2000 in ’Verzameld Werk’ van Donald Margulies. Ik kan me nog de souplesse herinneren en de minieme stembuigingen waarmee zij haar personage reliëf gaf. Kreeg zij er als 78-jarige nog een Theo d’Or-nominatie voor, vijf jaar eerder maakte zij een juweel van de hoogbejaarde hoofdpersoon in ’Drie grote vrouwen’ van Albee. Een kwetsbare vertolking waarmee zij haar 50-jarige toneeljubileum vierde, waarbij een roos naar haar werd vernoemd. Die ’Ellen Vogel-roos’ vond ze stiekem nog leuker dan de ridderorde die zij tegelijkertijd kreeg uitgereikt.

Ellen Vogel werd in 1922 geboren als dochter van Albert Vogel en Ellen Vogel-Buwalda, beiden gevierde voordrachtkunstenaars. In de Haagse duinen leerde haar moeder teksten van Couperus uit het hoofd, terwijl de kleine Ellen aan haar voeten in het zand speelde. Een enorme prikkel voor haar taalgevoel. Nog kent ze stukken uit haar hoofd. Als twaalfjarige had zij al ’De boeken der kleine zielen’ gelezen. Toen zij vijfendertig jaar later voor de rol van Constance van der Welcke werd gevraagd in de televisieserie naar dat boek, schrok zij. Zij had deze vrouw altijd vereenzelvigd met haar moeder, donker met donkere ogen, terwijl zijzelf rossig was met lichte ogen.

De serie werd een doorslaand succes. In één klap kende heel Nederland Ellen Vogel. De fanmail stroomde binnen. Dat bood troost in een periode die tegelijk een dieptepunt was in haar toneelloopbaan. Op 1 november 1969 was de Aktie Tomaat losgebarsten, een felle aanval op het gevestigde toneel, te respectloos volgens haar om zwijgend toe te zien. Anders had ze niet het recht om ooit nog op die planken te staan. Trillend van angst mengde zij zich dapper in de discussie, maar werd weggehoond. Ischa Meijer verzon de benaming ’actreutel’ voor haar. Zonder zonnebril durfde ze amper nog de straat op.

Maar ze kwam terug. In de vrije sector en in kleine zaalproducties bewees zij zich als de grootse actrice van weleer. Hugo Claus noemde haar de ’koningin van het Nederlandse theater’. In een volgende Couperus-serie ’Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan’ speelde zij wederom een glansrol. Voor haar spel in ’Zomergasten’ van Maxim Gorki werd zij met de Colombina 1976 onderscheiden. In de Amsterdamse Stadsschouwburg, waar zij met tomaten uit was gejaagd, kreeg een schilderij van haar een ereplek, net als, bij haar 65e jaardag, een bronzen beeld.

Ellen Vogel had een onbezorgde jeugd. Veel reizen, altijd vrienden en kunstenaars over de vloer. Tot plotseling haar vader overleed en het gezin berooid achterbleef. De Toneelschool in Amsterdam kon zij in 1945 niet afmaken, omdat ze in de hongerwinter tuberculose had gekregen. Maar haar talent was herkend. Docent Cor Hermus had met Guus Oster een eigen gezelschap opgericht, Comedia (later De Nederlandse Comedie), en bood haar een contract aan.

Wegens textielschaarste trok ze de gordijnen van de ramen om er kostuums van te maken. Haar grote doorbraak beleefde ze als de gehandicapte dochter Laura in ’Glazen speelgoed’ van Tennessee Williams. Sindsdien kreeg ze vrijwel alleen nog grote rollen. Vooral regisseurs als Han Bentz van den Berg en de Rus Pjotr Sjarov hadden grote invloed op de ontwikkeling van haar talent. Ze leerde hoe ze emotie in vorm kon vertalen. Het werd haar grote kracht. Met haar sonore stem en gevoel voor poëzie bleek Ellen Vogel ook een ideale vertolkster van Badeloch in de heringestelde ’Gijs-breght’-traditie. Ruim vijfentwintig jaar bleef zij aan het Leidseplein, een veilige bedding die zij voorgoed verloor door de Aktie Tomaat.

Ellen Vogel behoort tot de grootsten. Daarnaast is ze een echt aardig mens, respectvol, iemand die nooit anderen zal kwetsen of katten. Zoals ook ik heb meegemaakt tijdens de repetitieperiode in ’85 van ’Het huis van Bernarda Alba’ van Garçia Lorca, waarin zij een bewogen titelrol speelde. Zelfs als zij een onaardige mening over een ander personage uitte, ging dat automatisch vergezeld van een vergoelijkend gebaar naar de desbetreffende actrice. En lunchpauzes gaf zij een extraatje met meegebrachte attenties als kersenbonbons of zelfgebakken appeltaart.

Voor Ellen Vogel is toneel haar leven. Zij kan er intens van genieten en van alle bijbehorende aandacht. Of, zoals zij vrijdag na de lovende toespraken zei: ’Ik ben ijdel genoeg om dit heerlijk te vinden.’

Deel dit artikel