Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Eilanden Stille Oceaan lijken steeds minder op paradijs

Home

ESTHER BOOTSMA

AMSTERDAM - Samoa, Tonga, Vanuatu, de Solomon Eilanden. De paradijsjes in de Stille Zuidzee zitten in de problemen. Ze zullen niet morgen al worden overspoeld door de stijgende zeespiegel, maar liggen wel in de frontlinie van mogelijke gevolgen van klimaatsveranderingen. Daarnaast worden hun tropische bossen leeggekapt, is de economie zorgwekkend en zijn er spanningen tussen losgeslagen, werkloze jongeren en de door chiefs geleide traditionele dorpsgemeenschappen.

Stuk voor stuk hebben de kleine onafhankelijke eilanden weinig in te brengen in de mondiale politiek, maar vier jaar geleden sloegen ze de handen ineen. Ze richtten de Alliantie van Kleine Eilandstaten (Aosis) op, een club van inmiddels 41 staten, die hun kwetsbaarheid hoog aankaartten op de wereldmilieuconferentie (Unced) in Rio de Janeiro in 1992. Hoewel het daar gesloten klimaatverdrag geen harde maatregelen bevatte om het broeikaseffect te beperken, waren de eilanden verheugd dat ze hun belangen hoog op de agenda hadden weten te krijgen.

Ze zien de VN-conferentie die vandaag op Barbados begint dan ook als een lakmoesproef voor de beloften die de wereld in Rio deed. Deze 'Conferentie over duurzame ontwikkeling van kleine eilandstaten' zal twee weken duren, en gaat vooral over de milieuproblemen en de ontwikkeling van de eilanden. Het broeikaseffect en de te verwachten stijging van de zeespiegel baren veel zorgen. Sommige atolstaten, zoals Tuvalu en Kiribati, vrezen letterlijk onder te gaan als de zeespiegel stijgt. Andere eilanden werden de laatste jaren getroffen door heviger cyclonen dan ooit, mogelijk het gevolg van klimaatsveranderingen, hoewel wetenschappers het daar nog niet over eens zijn. Wel blijkt al dat de koraalriffen (de tropische regenwouden van de oceaan) bleken en dreigen af te sterven door de stijging van de zeespiegel en de opwarming van het water. Zonder de beschermende koraalriffen staan de eilanden bloot aan vloedgolven en raken vissersfamilies hun 'supermarkt' kwijt, waar ze vissen en schaaldieren kunnen vinden.

Maar niet alleen het milieu komt in Barbados aan de orde, ook de economische afhankelijkheid. De kleine eilanden werden de afgelopen decennia de dupe van de kelderende prijzen op de wereldmarkt van hun produkten, zoals copra, koffie en cacao. Het afgelopen jaar wordt wel een keerpunt genoemd voor de eilanden in de Stille Oceaan. De leiders van dertien onafhankelijke staten uitten in augustus tijdens het South Pacific Forum op het eiland Nauru voor het eerst gezamenlijk hun twijfels over de toekomst van hun eilanden. Eerdere bijeenkomsten gingen vooral over harde nieuwskwesties als de Franse kernproeven, onafhankelijkheid voor Nieuw-Caledonie of de schade die Aziatische vissers toebrachten aan de plaatselijke visserij. Maar ditmaal erkenden de leiders dat ze ook met hardnekkige interne problemen kampen.

Enkele maanden voordat dit forum op Nauru bijeenkwam, bracht de Wereldbank een rapport uit waaruit bleek dat de eilanden de meeste buitenlandse hulp per hoofd van de bevolking ter wereld ontvangen. Niue loopt aan kop, met meer dan 5000 gulden per persoon; de meeste andere eilanden krijgen tussen de 700 en 1400 gulden per inwoner. Ondanks deze grootschalige hulp, onder andere van ex-koloniale mogendheden als Frankrijk en Engeland, wil de economische groei maar niet boven een half procent uitkomen. En dat terwijl de bevolking in de Pacific jaarlijks met twee procent toeneemt, waardoor de effecten nog schrijnender zijn.

Hoofdsteden die twintig jaar geleden nog lieflijke dorpjes waren, zijn door de trek van mensen van de buitengebieden vervuilde steden geworden, met grote problemen op het gebied van afvalverwerking en riolering. Honiara, de hoofdstad van de Solomon eilanden, telde in 1970 slechts duizend inwoners; nu zijn het er meer dan 35 000. Voor Port Vila, op Vanuatu, geldt ongeveer hetzelfde. Maar Port Moresby, de hoofdstad van Papoea Nieuw Guinea, spant de kroon en is bovendien de gevaarlijkste stad in de Stille Oceaan. Veel jongeren die naar deze stad getrokken zijn, vinden geen werk, raken aan de alcohol en leven in krottenwijken, waar ze plunderende en verkrachtende bendes vormen.

Spanningen tussen verwesterde jongeren en de traditionele ouderen teisteren de meeste eilanden. De overwegend zeer christelijke gemeenschappen kennen strenge regels, en elk dorp wordt strak geleid door een chief. Op sommige eilanden, zoals Samoa, hebben alleen de familiehoofden stemrecht, en kunnen alleen zij worden gekozen voor een politieke functie. 's Zondags geldt op veel eilanden een uitgaansverbod wegens de kerkelijk verplichte rust. Een loodgieter die op zondagavond op Samoa een klus uitvoerde, werd tot ontsteltenis van de Nederlandse reisschrijver Herbert Paulzen, door dorpelingen dood gestenigd.

Op de eilanden in de Stille Oceaan wordt wel gezegd: je bent niet wie je bent, maar je bent waar je woont. De mensen maken deel uit van een conservatief collectief, dat eeuwenlang hecht was, maar de laatste jaren meer en meer in verval raakt. Bijvoorbeeld door jongeren die zich tegen de tradities keren, of door de vestiging van een mijn of een visconservenfabriek waarvoor arbeiders van andere eilanden worden aangetrokken.

Zo'n laatste situatie heeft het eiland Bougainville, dat tot Papoea Nieuw Guinea behoort, vrijwel volledig ontwricht. Rellen van gastarbeiders en landeigenaren tegen de Australische eigenaar van een kopermijn gingen in 1988 gepaard met opstanden van het Bougainville Revolutionaire Leger, dat naar afscheiding streeft. De bloedige strijd die ontstond toen het leger van Papoea Nieuw Guinea ingreep, duurt nog steeds voort, en delen van de revolutionaire beweging zijn ontspoord tot executerende bendes.

Afscheidingsproblemen beperken zich echter tot Bougainville, aangezien de meeste eilanden al in de jaren zeventig onafhankelijk werden. De vrees bestond toen wel of ze niet te klein, arm en achtergebleven waren om te kunnen overleven als zelfstandige staten. Ja dus, gezien de grote steun die ze nog steeds nodig hebben. Alleen het eiland Nauru is financieel onafhankelijk, sterker nog, zelfs een van de rijkste landen ter wereld.

Maar de levensverwachting van mannen op Nauru ligt op 49 jaar. De rijkdom, vergaard door fosfaatwinning, veroorzaakte hier 'onderontwikkeling door luxe'. Sinds de onafhankelijkheid twintig jaar geleden investeerden de Nauruanen miljoenen in onder andere kantoorkolossen in Australie. De meeste inwoners ontvangen maandelijks een cheque met het dividend hiervan. Veel Nauruanen zijn lui en buitensporig dik, het percentage suikerziektepatienten is het hoogst van de wereld. De 8 000 inwoners verbouwen geen voedsel maar importeren junkfood en alcohol, en ze gaan nauwelijks naar school. Op het eiland valt ook weinig te ondernemen; het is door jarenlange fosfaatwinning veranderd in een spookachtig maanlandschap.

De meeste andere eilanden hebben hun schoonheid wel weten te behouden. De vriendelijke bevolking, de traditionele gemeenschappen en de overweldigende natuur geven toeristen in navolging van ontdekkingsreiziger Cook het gevoel in het paradijs op aarde te zijn aanbeland, maar dat paradijs staat zwaar onder druk. Door de kleinschaligheid en het gebrek aan opleidingen, zijn er te weinig managers, technici en andere deskundigen om succesvolle projecten en ondernemingen te starten.

Daarnaast is er de erfenis van de koloniale tijd. De vele koffie- en cocosnootplantages die door Europese en Amerikaanse kolonisten werden opgezet, worden verwaarloosd doordat de prijzen zijn gekelderd. Er is vis, dat wel, maar daarvan wordt het meerendeel door Taiwanezen en Japanners gevangen. En van hun mineralen als goud, koper en olie worden de eilandbewoners zelf ook niet veel rijker; die worden gedolven door vooral Australische bedrijven, die een magere compensatie aan landeigenaren betalen.

En dan zijn er op de Melanesische eilanden nog de tropische bossen, maar voor hoe lang nog? Officieel geldt op Papoea Nieuw Guinea en de Solomon-eilanden een moratorium op het afgeven van nieuwe concessies voor de houtkap, maar ministers en andere autoriteiten zijn vaak eenvoudig om te kopen. Verhalen van landeigenaren die 20 000 dollar zwijggeld krijgen zijn legio. De huidige minister van milieu van Papoea Nieuw Guinea heeft naar eigen zeggen al voor meer dan drie miljoen dollar smeergeld aangeboden gekregen. Toen hij daar niet op in ging, werd hij enkele malen met de dood bedreigd. Toch blijft hij ijveren voor een eind aan de houtexport, die op Papoea Nieuw Guinea vorig jaar met 400 procent is gestegen.

Van alle eilanden is Fiji economisch het meest succesvol, vooral dankzij de grote gemeenschap ondernemende Indiers. Toen die echter bij de verkiezingen in 1987 ook politieke macht kregen, grepen etnische Fijiers, uit vrees dat de Indiers hun landrecht in gevaar zouden brengen, in met twee staatsgrepen. Dit eiland kampt sindsdien met een sterke rassenscheiding, die nog niet tot uitbarstingen leidt, maar wel tot onderhuidse spanningen.

Maar de reiziger hoeft deze problemen niet te voelen, en kan nog altijd genieten van de witte zandstranden, turqoise zee en tropische heuvels. Hoewel de eilanden lang huiverig stonden tegenover een invasie van zonzoekers, lijken ze nu bij gebrek aan alternatieven de meeste hoop te vestigen op inkomsten uit toerisme. Vorig jaar kwamen er 700 000 toeristen, veertig procent meer dan drie jaar daarvoor. De eilanden in de Stille Zuidzee hopen volgend jaar 830 000 mensen te ontvangen.

Hun andere hoop is dat de VN-conferentie die vandaag op Barbados begint, de ogen van de wereld opent voor de voorbeeldfunctie die de eilanden kunnen hebben op het gebied van duurzame ontwikkeling. Door hun kleinschaligheid is immers elk probleem snel zichtbaar. Als een containerschip vol consumptiegoederen naar een eiland wordt verscheept, is er meteen een afvalprobleem. Als een helling vol bomen wordt gekapt, slibt een nabijgelegen lagune gauw dicht en lijdt het koraalrif daaronder.

Hetzelfde geldt voor de klimaatsveranderingen. De wereld zal op de eilanden de eerste gevolgen kunnen zien, en zou dit als een vroege waarschuwing kunnen beschouwen. Wat dat betreft is er ook een zekere trots van de eilandstaten dat ze zelf de Barbados-conferentie onder auspicien van de VN voor elkaar hebben gekregen. Ookal is het uitgebreide actieprogramma, met nationale, regionale en internationale doelen, vaag. En lijkt de bereidheid van de internationale gemeenschap om nog meer geld te steken in de eilanden gering. De Amerikaanse en Britse regeringen zijn hun steun aan de eilanden in de Stille Zuidzee immers al aan het afbouwen, nu deze regio met het einde van de koude oorlog geen strategisch belang meer heeft.

Deel dit artikel